कागदावरचे कोणतेही कायदे झपाटय़ाने विकसित होणाऱ्या मानवताशून्यतेला वेसण घालू शकत नाहीत, हेच आता वारंवार स्पष्ट होत आहे.. या विश्वातील किडेमुंग्या, पशुपक्षी, रानेवने आणि झाडाझुडपांच्या जगड्व्याळ पसाऱ्यात जगणाऱ्यांपेक्षा काहीसा अधिक सतर्क मेंदू आणि दोन हात व दोन पाय असे थोडेसे वेगळेपण आपल्याला लाभले म्हणून आपण आपणास इतरांपेक्षा श्रेष्ठ समजत असू, तर...

तज्ज्ञांना काय वाटते?

एकही प्रतिक्रिया नाही

विद्यार्थ्यांना काय वाटते?

Renuka Anant pilare

Renuka Anant pilare

मूक प्राण्यांची अवहेलना....... मनुष्याने आज त्याच्या यशस्वितेद्वारे सर्वोच्च शिखर गाठलय.त्याचे यश आज मात्र गगनावर पोहचलय.मानव प्राणी त्याला मिळालेल्या प्रगल्भ मेंदुच्या कर्तुत्वाचा गवगवा जगभर करीत आहे.जनु काही त्याने ईश्वरावर विजय मिडविला आहे,अश्या तोऱ्यात तो स्वताचे पाऊल पुढे-पुढे सरसावित आहे.परंतु १३००-१४००g प्रगल्भ मेंदुधारीत व्यक्ती जेव्हा स्वतापेक्षा कमकूवत मुक्या प्राण्यांवर अन्याय अत्याचार करतो तेव्हा मात्र त्याने मिळवीलेले यश रसातळाला मिळण्यास क्षणाचाही अवधी लागनार नाही.एका क्षणात मानवाच्या कर्तुत्वाचे औदुंबर गळून पडलेले आपल्याला दिसणार. जेव्हा या प्रकारचे मनुष्य वर्तन दृष्टीपटलावर येतात तेव्हा मात्र आपन स्वतः ची माणूसकी हरवून बसलाय याची धास्ती आपल्याला सतत जाणवते. मानवाच्या यशस्वी गाथेत मुक्या प्राण्यांनी निस्वार्थपने कुठलीही अपेक्षा न करता मानवाला मदतीचा हात दिला. शेती करण्यासाठी बैलांचा,भूक क्षमविण्यासाठी,दूधासाठी गायीचा,ओझ वाहून नेण्यासाठी गाडवाचा,वहातुकीचे साधन म्हणून घोडा, ऊंट,घराच्या रक्षणार्थ श्वापद इ. प्राण्यांनी मदत केलेली आहे.आताच्या काळात मानसशास्त्रात देखील प्रयोग करावयाचा झाल्यास प्रथम प्राण्यांवरच प्रयोग केल्या जाते.मनुष्य प्राणी हा नेहमी स्वतः ची मुस्तन्डी सिद्ध करीत असतो.स्वताच्या हितपूर्तिसाठी मानवाने पर्यावरणातील घटकांना नख लावण्याचा सतत प्रयत्न केलेला आहे. मनुष्याकडून पर्यावरण संपत्ती ओरबाडल्या जाते.परिणामतः सरकारला पर्यावरणा संबधी विशेष कायदे तयार करावे लागले. पर्यावरणातील महत्वाचे घटक असणारे व ज्याद्वारे पर्यावरणातील जीवनाचे चक्र सुरु आहे,असे ते प्राणी यांचा उपयोग सुद्धा स्वतः च्या स्वार्थासाठीच केला.वेळप्रसंगी निरअपराध प्राण्याना मारन्यास मानव घाबरत नाही.हैद्राबाद मधे ३ कुत्र्याना गोळ्या झाडून मारन्यात आले.ही पहिली घटना नसून ती हैद्राबाद मधिल ४ थी घटना आहे.तेथे २कुत्र्याना विष देऊन मारन्यात आले,एकाला अँसिड टाकून मारन्यात आले.३ कुत्र्याच्या पिलांना चक्क जाळून मारन्यात आले आणि त्या हैवानी कृत्याचे विडियो बनवून सोशल साइट वर टाकण्यातआले.बिहार मधे २००निलगायी यांची गोळी घालून हत्या करण्यात आली. आणि नुकतिच पुण्यातील घटना देखील अंगावर काटे उभी करणारी आहे.अशी कृत्य केवळ विकृत मनुष्य करु शकतो.असा व्यक्ती इतर मानवाचे प्राण घेण्यास घाबरनार नाही.गर्दिचा भाग असणारे बघे व्यक्तीसुद्धा या घटनेला तितकेच जबाबदार आहे.कारण अन्याय करणारा आणि सहन करनाराही तितकाच अपराधी असतो.समाजाला जीवंत ठेवण्यासाठी मानवता अनलिमिटेड माणूसकिची गरज आहे. अधिक वाचा

(1) (4)
Angad Chandrakant

Angad Chandrakant Sutar

पुणेच नाही तर संपूर्ण देशभरामध्ये धुमाकूळ घालणारी भटकी-कुत्रे ही एक समस्याच नसून नागरी आरोग्यास घातक असणारी व रॅबीज-रोगाची लागण करणारी ती एक सामर्थ्यशाली आपत्ती बनू पाहत आहे.९९%रुग्णांमध्ये भटक्या-कुत्र्यांच्या चावल्याने होणारा हा मेंदूमध्ये सूज आणणारा व्हायरल रोग असून जगभरामध्ये आढळणाऱ्या रॅबीज-रुग्णांमधील ९५%रुग्ण आशिया व आफ्रिकेमध्ये आहेत हे वर्तमान वास्तव.सद्य:परिस्थितीत देशातील भटक्या-कुत्र्यांची संख्या तब्बल३०दशलक्ष पेक्षाही जास्त आहे.दिवसेंदिवस वढणारी भटक्या-कुत्र्यांची संख्या आणि लसीकरण व्यवस्थापनात सरकार व नागरिकांना आलेल्या स्पष्ट अपयशामुळे दरवर्षी देशातील२०,०००नागरिकांचा रॅबीजसमोर नाहक बळी दिला जातो व ही संख्या जगभरामध्ये रॅबीजमुळे होणाऱ्या मृत्यूच्या सर्वांत जास्त-३६%एवढी आहे.आंतरराष्ट्रीय नेतृत्वांपैकी एक म्हणून मिरवणाऱ्या भारताच्या नियोजनाचे हे भयाण सत्यच.एकट्या दिल्लीमध्ये२ते४लक्ष भटकी कुत्री रस्त्यांवर असून सरकारी रुग्णालयातील आकडेवारीनुसार दिल्लीमध्ये जानेवारी ते ऑक्टोबर2015या काळात तब्बल७७,२९४कुत्र्यांनी चावा घेतलेल्या रुग्णांची नोंद आहे.पुणे,मुंबई व इतर बहुतांश सर्वच राज्यांमध्ये ही परिस्थिती चिंताजनक आहे. आज ही वेळ राज्यांवर का आली?याचा जर सखोल व स्थानिक पातळीवर विचार झाला तर नक्कीच कारणे स्पष्ट दिसून येतील. या भटक्या-कुत्र्यांची संख्या वाढण्याच मुख्य कारण म्हणजे सर्वत्र निष्काळजीपणाने फेकला जाणारा व ठिकठिकाणी सचलेला उघडा कचरा.रस्त्यावर पडलेले हेच कचऱ्याचे ढीग या भटक्या-कुत्र्यांसाठी रोजच्या अन्नाची सोय करून देतात व यावरच कुत्र्यांचा उदरनिर्वाह होऊन संख्या सातत्याने वाढत जाते.ज्या देशांमध्ये कचऱ्याचे योग्य व्यवस्थापन करून रस्ते स्वच्छ ठेवण्यात आलेले आहेत त्याठिकाणी ही भटकी-कुत्रे जिवंत राहूच शकत नाही.त्याचप्रमाणे भारतामध्ये भटक्या-कुत्र्यांसाठी असलेल्या अत्यल्प सरकारी योजना व यंत्रणा आणि अपुऱ्या पडणाऱ्या मोजक्या खाजगीसंस्था फोफावलेल्या कुत्र्यांच्या संख्येपुढे तोकड्या आहेत. धर्मगुलाम बनून गोरक्षा म्हणजेच प्राणीप्रेम अस समीकरण बनवलेल्या लोकांनी कदाचित श्वानरक्षणासाठीसुद्धा आपले हात सरसावले तर नक्कीच वास्तवपरिस्थितीमध्ये सकारात्मक बदल येतील.परंतु पिढीजात गुलाममीला घोरपडीसारखी चिटकून बसलेली लोकं सदैव आपलाच स्वार्थ पाहणार ही खंत. मानवाशिवाय इतर कोणत्याही प्राण्याला या ग्रहावर स्वातंत्र्यपणे राहण्याचा अधिकार नाही व मानवाला त्रासदायक ठरणाऱ्या सजीवाला सरळ नष्टच केले पाहिजे आशा विकृत विचारांनी दूषित झालेल्या मानवाने हे वेळोवेळी सिद्धच केलेे आहे. भारतामध्ये भटक्या-कुत्र्यांच्या वाढत्या प्रमानाला आळा घालण्यासाठी दोन शतकांपासून प्रयत्न केले गेले.१९व्या शतकामध्ये ब्रिटिशांनी या कुत्र्यांना सरळ ठार करण्यास सुरुवात केली.स्वातंत्र्यापर्यंत त्यांनी दरवर्षी सुमारे ५०,०००कुत्र्यांची निर्घृण हत्या घडवली. प्राण्यांना विनाकारण होणाऱ्या त्रासातून मुक्त करण्यासाठी स्वातंत्र्यानंतर१९६०साली सरकारने Prevention of Cruelty to Animalsहा कायदा अस्तित्वात आणला.यासोबतच संबंधित कायदे बनवण्यासाठी व सरकार-मार्गदर्शनासाठी 'प्राणी कल्याण मंडळाची'सुद्धा स्थापना करण्यात आली.परंतु अपेक्षेप्रमाणेच सरकारने या कायदा-तरतुदीपश्चातसुद्धा भटक्या-कुत्र्यांचे हत्यासत्र चालूच ठेवले.परंतु कुत्र्यांची व रॅबीज रुग्णांची वाढती संख्या यांमुळे१९९३साली सरकारने हे अयोग्य धोरण अपयशी घोषित केले.यानंतर सरकारने Prevention of Cruelty to Animals Actमध्येAnimal Birth Control Rules2001ने दुरुस्ती करून नवीन धोरण अवलंबिले.यामध्ये भटक्या कुत्र्यांना ठार करणे गुन्हा ठरवून आशा कुत्र्यांचे निर्बीजिकरण व लसीकरण करण्याचा यामध्ये समावेश करण्यात आला.असं असूनसुद्धा कायदे-नियम धाब्यावर बसवून काश्मीर सरकारने२००८साली १,००,०००कुत्र्यांना विषबाधा करून ठार केले.२००९मध्ये उत्तर प्रदेशमधील मेरठ येथेसुद्धा चालू असलेले हत्यासत्र केवळ नागरिकांच्या याचिकेमुळे थांबवण्यात आले.२०१५मध्ये मुंबई व केरळ उच्च न्यायालयाने भटक्या कुत्र्यांना आळा घालण्यासाठी त्यांना ठार करण्याचे आदेश दिले होते.परंतु मुंबईमध्ये झालेल्या आंदोलनांमुळे व केरळच्या प्रवासाला जगभराने वाळीत टाकल्याने दोन्हीही आदेश न्यायालयांना मागे घ्यावी लागली.नोव्हेंबर२०१५मध्ये सुप्रीम कोर्टने सर्व राज्ये व केंद्रशासित प्रदेशांवर नियमाने भटक्या कुत्र्यांच्या हत्येवर स्पष्टबंदी आणली. याउपरी पुण्यामध्ये घडलेली अमानुष घटना म्हणजे माणसामध्ये असलेल्या माणुसकीचा ऱ्हासच नव्हे तर कायद्याचे भरदिवसा केलेले उल्लंघन व संविधानाचा केलेला उघडउघड अपमान आहे. जातिवंत कुत्र्यांसाठी लाखोरुपये खर्च करणारी लोक त्या कुत्र्यांनासुद्धा वृद्ध झाल्यावर विष देऊन जीव घ्यायला मागेपुढे पाहत नाहीत तर त्यांना भटक्यांची कसली दया-आपुलकी येणार?स्वार्थापोटी कुत्र्याला फक्त मनोरंजन आणि आपल्या घराची, जमिनीची राखण यासाठी जिवंत ठेवणारा माणूस त्याचा वापर संपला की त्याचे प्राणच घेतो. जिवंत प्राण्यांची हत्या करणे(IPC428,429),प्राण्यांची कत्तलखाण्याव्यतिरिक्त इतर ठिकाणी केलेली कत्तल,आजारी किंवा गरोदर प्राण्याला ठार मारणे,निर्बीजीकरण केलेल्या कुत्र्यांना पकडणे किंवा ठार मारणे,प्राण्याला अन्न-वस्त्र-निवारा या गोष्टी दुर्लक्षित करून टाळणे,रस्त्यावरील किंवा सर्कसमध्ये लोकांच्या मनोरंजनासाठी वाघ,सिंह,माकड,अस्वल यांचा वापर करणे,कसल्याही धार्मिक विधीसाठी पशूंचा बळी देने,प्राण्यांची लढत आयोजित करणे किंवा सहभाग घेणे,प्राणिसंग्रहालयातील प्राण्यांना चिडवणे,त्रास देणे,अंडी उद्धवस्त करणे किंवा घरटी असलेल्या झाडांना कापणे,प्राण्यांची त्रासदयकरित्या वाहतूक करणे इ.सर्व कृत्ये कायद्याने गुन्हा आहेत व ती करणाऱ्यास कठोर कारवाई आहे.परंतु या सर्वच्या सर्व कायद्यांची सर्रास पायमल्ली होऊनदेखील आपण निःशब्दच राहतोत हाच माणसामध्ये निर्माण झालेल्या प्रखर असंवेदनशीलतेचा पुरावा आहे. भटक्या कुत्र्यांच्या वाढत्यासंख्येला आळा घालायचा असेल तर देशपातळीवर जलदकार्याशिवाय गत्यंतर नाही.वाढीव मनुष्यबळ व पुरेसे संसाधन यांच्या मदतीने प्रभावित क्षेत्रातील भटक्या-कुत्र्यांमधील मादीचा अंडाशय काढून त्या मादीला पुन्हा त्याच क्षेत्रात मोकळे सोडणे हा एक उत्तम पर्याय संशोधानातून सिद्ध झाला आहे.याचा जयपूरमध्ये१००%रॅबीज प्रतिबंधक क्षेत्र घडवून यशस्वी प्रयोग करण्यात आला. भटक्या-कुत्र्यांचे निर्बीजिकरण व लसीकरण करणे,पोलिस-सैन्य व इतर संरक्षण विभागामध्ये या कुत्र्यांना प्रशिक्षण देऊन योग्य वापर करणे, संबंधित सरकारी योजनांची स्थानिक पातळीवर अंमलबजावणी करणे,या क्षेत्रांमध्ये खाजगी व इतर समाजघटकांन्नी सक्रिय सहभाग घेणे इ.प्रयत्नसुद्धा वर्तमानवास्तव सकारात्मकरित्या बदलवू शकतात.परंतु या भटक्या कुत्र्यांचा बळी घेऊन मानुसकीचा बळी देण्याची वेळ कोणत्याही नागरिकांवर येणार नाही याची अधिक वाचा

(2) (3)

एल्फिन्स्टन पुलावरील अपघाताचा विचार करताना परळ भागाचा वेगाने विकास झाला, पण तेथे नव्याने सोयीसुविधा निर्माण केल्या नाहीत, याकडेही पाहावे लागेल. सातत्याने प्रयत्न होत असतानाही आपल्याकडे सुधारणा होताना का दिसत नाहीत, या प्रश्नाचे प्रामाणिक उत्तर आपल्या व्यवस्थेच्या बालिश हाताळणीत आहे. ते कसे हे समजून घ्यायचे असेल तर आधी आपल्याकडे समस्यांना मिळणारा...

तज्ज्ञांना काय वाटते?

एकही प्रतिक्रिया नाही

विद्यार्थ्यांना काय वाटते?

Amey Wadajkar

Amey Wadajkar

नुकताच 'लीब्रेट' या ऑनलाइन प्लॅटफॉर्मने केलेल्या सर्वेक्षणातून असे पुढे आले की भारतीय महानगरांमध्ये सर्वाधिक तणावाखाली काम करणाऱ्या नोकरदारांच्या यादीत मुंबई शहराचा क्रमांक प्रथम लागतो. देशाच्या या 'आर्थिक' राजधानीत सर्वाधिक 31 टक्के कर्मचारी अतिशय तणावाखाली असल्याच्या कारणांमध्ये 'अतिशय व्यस्त दिनक्रम' हा घटकदेखील विचाराधीन घेतलेला आहे. सर्वेक्षणात त्यानंतर अनुक्रमे राजधानी दिल्ली, बंगळुरू, हैद्राबाद, चेन्नई आणि कोलकाता या महानगरांचा क्रमांक लागतो. इतिहासामध्ये डोकावून पाहता आपल्याला जाणवेल की या महानगरांचा उदय आणि विकास हा ब्रिटिशांनीच केलेला होता. स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर 1991च्या सुधारित आर्थिक धोरणांनी तर भारताला सेवा क्षेत्र पुरवणारे अग्रणी राष्ट्र बनवून टाकले आणि बघता बघता या सेवा पुरविणाऱ्या कंपन्यांचे केंद्रीकरण उपरोक्त महानगरांत झाले. 'माहिती सेवा' पुरविणाऱ्या या उच्चशिक्षित लोकांना 'मूलभूत सेवा' पुरविण्यासाठी इतर बेरोजगार लोंढे तिथे दाखल होतात. परिणामी वाढत्या लोकसंख्येचा ताण या महानगरांवर पडायला सुरुवात होते. साधनांचा फरक तेवढा सोडल्यास महानगरांची निर्मिती जगाच्या पाठीवर अशीच होते. तेंव्हा समस्या त्यात नसून त्यामुळे वाढत जाणाऱ्या ताणाचे उपाययोजन करण्यास एक देश म्हणून आपण कसे अपयशी ठरलो आहोत तिथे आहे. मुंबईत एकट्या रेल्वे अपघातामध्ये दरवर्षी जवळपास 2000 लोकांचा मृत्यू होतो. पुराच्या थैमानात कित्येक वाहून जातात तर पुलावरील चेंगराचेंगरीत 23 जणांचा मृत्यू होतो. लोकसंख्येचे केंद्रीकरण जरी भारतामध्ये मुंबईत सर्वाधिक असले तरी जागतिक पातळीवर मुंबईच्या वर आणखी चार महानगरे आहेत. तरीसुद्धा मुंबईतच मरण एवढे स्वस्त का झाले याचे मंथन होणे आवश्यक आहे. हे करताना पायाभूत सुविधा पुरविणारे सरकार आणि त्यांचा उपभोग घेणारे करदाते जनता या दोहोंना एकाच तराजूत तोलने गरजेचे आहे कारण नागरिकांची मानसिकता हि तेथील व्यवस्थेच्या मनोवृत्तीतून घडत असते. आंतरसंबंध असलेल्या या दोन घटकांचा एकमेकांवर बरावाईट परिणाम होत असतो. भारतीय महानगरांत फक्त तीन प्रकारचे लोकच सुरक्षित व चैनीचे जीवन जगू शकतात. एक राजकारणी, दुसरे बडे उद्योजक व व्यावसायिक आणि तिसरे म्हणजे उच्चस्तरीय प्रशासकीय अधिकारी. मायानगरी असलेल्या मुंबईत 'बॉलीवूड' या अन्य घटकाचा एक यामध्ये समावेश होतो. यांव्यतिरिक्त इतर जनतेचे अशा महानगरांमधील जीवन म्हणजे तारेवरची कसरत. कुटुंबासाठी एका दिवसाची भाकर मिळविण्यापायी बाहेर पडलेल्या व्यक्तीचा दिवसच रांगेत जातो. मग तो ऑटोरिक्षा असो, लोकल रेल्वे तिकिट असो वा पूल चढणे-उतरणे असो. मुंबईबाबत अशा रांगेतील लोकांच्या एका हातात मोबाईल तर दुसऱ्या हातात वडापाव हमखास असतो. त्यावर गुजराण करून दिवस काढणाऱ्या या लोकांचा प्रवासाचा वेळच कामाच्या वेळेच्या निम्मा असतो कारण अशा महानगरांत राहणे हे आर्थिकदृष्ट्या परवडणारे नसते. गिरण्या बंद पडल्यामुळे बेरोजगार झालेल्या दादर-परळ भागात राहणाऱ्या गिरणी कामगारांच्या कुटुंबाचे जीवन आजच्या महागाईमुळे असह्यय बनले. रस्त्यावरील खड्ड्यांवर "सोनू, तुला BMC वर भरोसा नाय काय?" असे एखादी RJ म्हणते आणि तिच्यावर मुंबई महापालिकेत सत्तेमध्ये असलेली शिवसेना आग ओकते. पुढच्या काही दिवसांत झालेल्या अतिवृष्टीनेच पालिकेचे पितळ उघडे पाडते. 26/11 च्या दहशतवादी हल्ल्याची पूर्वसूचना असून सुद्धा सरकारी यंत्रणेने काही हालचाल केली नाही. त्याची विषफळे सामान्य जनतेलाच चाखावी लागली. मुंबईमधील लोकल स्थानकांना निक्षून पाहिल्यावर आढळेल कि नवी मुंबईतील तसेच पनवेलपर्यंतच्या स्थानकांमध्ये प्रवाशांना लोकलमधून दोन्ही बाजूने उतरण्यास सोय आहे. तर तुलनेने जुने असलेल्या मध्य आणि पश्चिम रेल्वे स्थानकांत आळीपाळीने डावी आणि उजवी अशी एकाच बाजूने उतरण्याची सोय असते. चढणे आणि उतरण्यासाठी एकच रस्ता असल्यामुळे त्या एकाच प्लॅटफॉर्मवर तुडुंब गर्दी होते आणि हीच गर्दी एकाच पुलाचा वापर करीत असल्याने चेंगराचेंगरीची घटना घडण्याची शक्यता जास्त असते. रेल्वे प्रशासनाकडून रेल्वे अधिकाऱ्यांना 'Clean Cheat' देऊन एल्फिन्स्टन पुलावर घडलेल्या दुर्घटनेला 'अफवा व पाऊस' जबाबदार असल्याचे सांगून आपले हात वर केले. संबंधित दुर्घटनेच्या चौकशीसाठी नेमलेल्या समितीने त्यांच्या अहवालात मध्य रेल्वेच्या सतरा स्थानकांवर अतिरिक्त CCTV कॅमेऱ्यांची तसेच हार्बर लाईन स्थानकांवर फलाटावरील प्रकाशयोजनेत सुधारणेची गरज असल्याचे नमूद केले. पश्चिम रेल्वेने परदेशी स्थानकांच्या धर्तीवर त्याच्या स्थानकांवर Video Analyatical Cameras(गर्दीमापन कॅमेरे) बसविण्याचे ठरवले. हे कॅमेरे गर्दीचे मूल्यमापन करून आवश्यकतेनुसार वेळेत पाऊले उचण्यास साहाय्य करतील. यांमुळे दहशतवादी प्रकारांना देखील आळा बसण्यास मदत होईल. तिकीट खिडकीवर होणारी लांबलचक रांग पाहता रेल्वे प्रशासनाने सुरेश प्रभूंच्या कार्यकाळातच Centre for Railway Information System(क्रिस) हे अँप कार्यान्वित केले. मात्र त्यातील काही तांत्रिक त्रुटींमुळे प्रवाशांचा प्रतिसाद अल्प प्रमाणात मिळत आहे. त्यात सुधारणा करून त्याची योग्य अंमलबजावणी व प्रसिद्धी करणे गरजेचे आहे. पुलांवरील तिकीट खिडकी अन्यत्र स्थापित केल्यास गर्दीचा अतिरिक्त ताण कमी होईल. स्थानकांजवळील उपहारगृहांचे अन्यत्र स्थलांतर तर फेरीवाल्यांचे होणारे अतिक्रमण मोडीत काढणे हे सरकारी व्यवस्थेला सक्तीने करणे आवश्यक बनले आहे. आता तराजूच्या दुसऱ्या पारड्याचा विचार करता 2013मध्ये अलाहाबादमधील कुंभमेळा, हिमाचल प्रदेशमधील नैना देवी मंदिर, 2014मध्ये पटना आदी ठिकाणी झालेली चेंगराचेंगरी, यावर्षीच्या अमरनाथ यात्रेवर झालेला दहशतवादी हल्ला हि सर्व सुरक्षा व्यवस्थेला सामान्य नागरिकांनी दाखविलेल्या ठेंग्याची उदाहरणे आहेत. "फुल गिर गया" ऐवजी "पूल गिर गया" ऐकू जाते आणि अफवांना पुरच येतो. त्याला प्रतिसाद म्हणून संयम आणि शिस्तीत जनतेने दाखविलेला गाफीलपणा त्यांच्याच मुळाशी आला. तेंव्हा मानसिकतेच्या या तराजूत व्यवस्था आणि जनता या दोन्ही पारड्यात 'कर्तव्य' या मनोवृत्तीची भर पडणे काळाची गरज आहे. अधिक वाचा

(1) (0)

Ashutosh Kadam

29 सप्टेंबर रोजी मुंबईतील एल्फिन्स्टनरोडवर घडलेल्या भीषण प्रसंगात ज्यांना आपले प्राण गमवावे लागले त्यांना मी याठिकाणी पुन्हा शब्दातून श्रद्धांजली व्यक्त करतो.घडलेली घटना इतकी काळीज पिळवटून टाकणारी आहे कि खरंतर काही बोलू नये ;पण अशाप्रकारच्या दुर्घटनेची फारशी ओळख नसल्यामुळे त्याविषयीची जाणीव ,त्याच चिंतन आणि भान (awareness) काहींपर्यंत तरी पोहोचावं ,म्हणून पुढे लिहीत आहे.अगदी गाभ्याचा मुद्दा सुरुवातीलाच स्पष्ट करावा लागेल ,की 'अशा दुर्घटनांत केवळ आणि केवळ 'सरकारच ' जबाबदार आहे,हे मनापासून मान्यच होत नाही;कारण अशा प्रकारांना सर्वच जबाबदार आहेत, आणि करणीभूतही .परंतु आता हे मत मांडणं भाग आहे,की शासन -प्रशासन ,विविध संस्था,व्यक्ती-व्यक्ती अशा आपण सगळ्यांनीच योग्य वाटेल त्या मार्गाने कामाला लागलं पाहिजे ;आणि महत्वाचं म्हणजे जिथे-जिथे शासनव्यवस्थेच्या कारभारावर अंकुश ठेवायला हवाच हवा ,तर कुठेतरी आपण साक्षेप साधू .याला धरूनच मुद्दा पुढे येतो की फक्त आदर्शवादी(idealistic) काम दाखवून ,प्रत्यक्षात काम काहीच झालेलं नसतं .आदर्शवादी विचार चुकीचा नाही,पण त्याच कामात रूपांतर न होणं हा आहे.खरं आणि उत्तम काम होणं ही अपेक्षा आहे.29 सप्टेंबरला झाली ती चेंगराचेंगरी होती .चेंगराचेंगरी मानवनिर्मित असू शकते.अतिगर्दी आणि कमी जागा यामुळे हा प्रकार घडतो .जिथे-जिथे प्रचंड गर्दी आहे तिथे-तिथे हा धोका असतो .अनेक चांगल्या गोष्टींना जसा वाईटाचा शाप असतो ,तसा गर्दीला चेंगराचेंगरीची शाप आहे .कोणत्याही गर्दीच्या ठिकाणी हि दुर्घटना होऊ शकते . 'एका चौरस मीटर मध्ये जास्तीत जास्त चार व्यक्ती',हा चेंगराचेंगरी ,गर्दी होण्याच्या लहानसा संकेत असतो .'हे सर्व सांगण्यामागचा उद्देश हाच आहे कि निदान एवढीतरी आपत्ती व्यवस्थापनाची (Disaster Management) मूलभूत माहिती सर्व सामान्य लोकांना मिळते का हो ? नाही मिळत कदाचित .देशाच्या कानाकोपऱ्यांतील प्रत्येकाला 'उदाहरणार्थ ' ह्या आपत्तीचा ज्ञान तरी पाहिजेच ,जर नसेल ,तर अनेकांना जीव गमवावा लागतो (आणि अनेकांना भूमिका मिळते !).पण अशी महत्वाची माहिती मिळत नाही अशी तक्रार म्हणजे 50 % उत्तर झालं .उरलेल्या 50 टक्क्यांत आपण स्वतःहून ते मिळविण्याचा किती प्रयत्न करतो?ते उपलब्ध असलेल्या यूट्यूबवर ,इंटरनेटवर किती शोधण्याचा प्रयत्न करतो? आणि असं करत स्वतःच सरकारलाच पूर्णपणे दोषी ठरवण्याचं काम करतो की स्वतःचीच 'सौ चुहे खा के बिल्ली चली हज ' असा प्रकार असतो ?त्यामुळे सुरुवातीला म्हटल्याप्रमाणे ,पूर्णपणे शासनव्यवस्थेला दोषच देण्याचा चुकीचा मार्ग आपल्याकडून निवडला जातो ; त्या सगळ्याचा हा छोटा आविष्कार आहे.'स्वतंत्र नागरिक'ह्या ग्रंथात लेखक श्री. अ. धर्माधिकारी सांगतात ,ते म्हणजे,'सर्व काही मायबाप सरकारच करील या गृहिताला मूठमाती '.परंतु 29 सप्टेंबरची ती हृदयद्रावक घटना म्हणजे आपल्यासाठी आहे एक 'संकेत' .भयानक माजलेला भ्रष्टाचार ,त्यातून भ्रष्टाचारासाठीच वेगवेगळी कंत्राट घेणे ,मग पुढल्या वर्षी तेच काम मिळावा म्हणून करत आहोत तेच काम घाण करणे हे भ्रष्टाचार आता सर्व क्षेत्रात पसरलाय .हा सर्व संताप सर्व नागरिकांच्या मनात धुमसतो आहे;त्याच चीज व्हावं .मात्र ह्या विरुद्ध दिशेकडे निघालेल्या प्रकाशालासुद्धा आव्हान करणाऱ्या कार्यसंस्कृतीत गुडघ्याला मिठी मारून न बसता हातात मशाल घेऊन एखादातरी उठतोच .अशा सर्व क्षेत्रांत उठून चालणार अनेक संस्था आज आपल्या आजूबाजूला काम करताहेत .दोष देण्यात नाही ,तर झटून काम करण्यात अर्थ (पैसा नव्हे!) आहे .या सकारात्मक गोष्टीकडे आपलं लक्ष जण गरजेचं असत,वाईट बाबींकडे दुर्लक्ष न करता .प्रत्येक गोष्टीतील चांगल्या गोष्टींकडे आपला लक्ष गेलं तर सकारात्मकता (Positive approach)आपल्या कृतींत येईल .सत्यासाठी झगडणाऱ्या घटनांचं अधिक कष्ट घ्यावे लागतात ,हे आता कळते .शेवटी सांगण्यासारखा एक रामबाण उपाय , भारताच्या स्वातंत्र्यसंग्रामातच नव्हे तर विकासाचा मूलमंत्र कशात आहे आणि कसं जगायचं हे सांगितलं ते महात्मा गांधी म्हणतात 'स्वतःपासून सुरुवात कर '.तसाच 'मी आणि माझे ' हे दूषण आपल्याला संपवायचं आहेच ,त्यासाठी 'स्वतःपासून सुरुवात करू '. अधिक वाचा

(3) (0)