22 August 2017

News Flash

यूपीएससीची तयारी : जगाचा आणि भारताचा भूगोल – १ स्वरूप आणि व्याप्ती

मुख्य परीक्षेच्या पेपर १ मधील भूगोल या विषयाचे स्वरूप आणि व्याप्ती याची चर्चा करणार

डॉ. अमर जगताप/श्रीकांत जाधव | Updated: August 8, 2017 2:05 AM

प्रतिनिधिक छायाचित्र

आजच्या लेखामध्ये आपण मुख्य परीक्षेच्या पेपर १ मधील भूगोल या विषयाचे स्वरूप आणि व्याप्ती याची चर्चा करणार आहोत. अभ्यासक्रमामध्ये हा विषय पुढील काही मुद्दय़ांच्या अनुषंगाने विचारात घेण्यात आला आहे. उदा. जगाच्या प्राकृतिक भूगोलाची प्रमुख वैशिष्टय़े, जगभरातील महत्त्वाच्या नैसर्गिक साधनसंपत्तीचे वितरण (दक्षिण आशिया आणि भारतीय उपखंड यांसह), जगाच्या विविध (भारतासह) प्रदेशांतील प्राथमिक, द्वितीय आणि तृतीय क्षेत्रातील उद्योगाच्या स्थान निश्चितीसाठी जबाबदार असणारे घटक आणि त्यांचे स्थान, निर्णायक भौगोलिक वैशिष्टय़ामधील बदल (जलाशये आणि हिमाच्छादने) आणि महत्त्वाच्या भूप्राकृतिक घटना/घडामोडी – भूकंप, सुनामी, ज्वालामुखी सक्रियता, चक्रीवादळे इत्यादी भौगोलिक वैशिष्टय़े आणि वनस्पती आणि त्यांच्या प्रजाती, यासारख्या बदलाचे परिणाम. म्हणजे हा विषय आपणाला प्राकृतिक भूगोल आणि मानवी भूगोल (सामाजिक आणि आर्थिक) अशा पद्धतीने वर्गीकृत करून अभ्यासावा लागणार आहे. हा अभ्यास आपणाला जगाचा आणि भारताचा भूगोल अशा दोन भागांमध्ये विभागून करावा लागणार आहे.

प्राकृतिक भूगोल हा भूगोल विषयाचा गाभा मानला जातो, कारण याअंतर्गत पृथ्वीचा सर्वागीण अभ्यास केला जातो. यामध्ये शिलावरण, वातावरण, जलावरण, जीवावरण आणि पर्यावरण इत्यादीशी संबंधित माहितीचा अभ्यास करावा लागतो. प्राकृतिक भूगोल हा या विषयातील सर्वाधिक कठीण घटक आहे, कारण हा घटक संकल्पनात्मक बाबीशी अधिक जवळीक साधणारा आहे, म्हणून या घटकाचे योग्य आकलन होण्यासाठी या घटकाशी संबंधित संकल्पनाचे योग्य आकलन असणे गरजेचे आहे. मानवी भूगोल याअंतर्गत आपल्याला सामाजिक (लोकसंख्या भूगोल व वसाहत भूगोल) आणि आर्थिक भूगोल इत्यादीशी संबंधित माहिती अभ्यासावी लागते. आता आपण या विषयाची उपरोक्त वर्गीकरणानुसार थोडक्यात उकल करून घेऊ या.

शिलावरण – खडक, पृथ्वीचे कवच, अंतरंग, अंतरंगातील प्रक्रिया, भूअंतर्गत व भूबाह्य़ बले यांचा अभ्यास करावा लागतो. शिलावरणाचा अभ्यास करणारा विषय म्हणजे भूरूपशास्त्र होय. या विषयामध्ये भूकंप, ज्वालामुखी उद्रेक, विविध कारकांद्वारे निर्मित भूरूपे या घटकांवर निश्चितपणे प्रश्न विचारले जातात. सद्य:स्थितीतील चालू घडामोडींचे महत्त्व पाहता उपयोजित भूरूपशास्त्रासारख्या चालू घडामोडींशी संबंधित घटकावर प्रश्न येण्याची शक्यता आहे.

वातावरण – वातावरणाचा अभ्यास हवामानशास्त्र या विषयामध्ये केला जातो. या घटकामध्ये वातावरणाचे घटक, रचना, हवेचे तापमान व दाब, वारे, मान्सून, जेट प्रवाह, वायुराशी, आवर्त, वृष्टी आणि भारताचे हवामान यांचा अभ्यास करावा लागतो. या विषयामध्ये चालू घडामोडींच्या दृष्टिकोनातून जागतिक तापमानवाढ, हवामान बदल, अनपेक्षित हवामानशास्त्रीय घटनांचा अभ्यास करावा.

जलावरण – जलावरणाचा अभ्यास सागरशास्त्र या विषयामध्ये केला जातो. या घटकामध्ये सागरतळ रचना, सागरी साधनसंपत्ती, सागरजल तापमान, क्षारता, सागर जलाच्या हालचाली यांचा अभ्यास करावा लागतो. या घटकासंदर्भात चालू घडामोडींमधील सागरमाला प्रकल्प, मोत्यांची माळ रणनीती; सागरी हद्दीवरून शेजारील राष्ट्रांबरोबर उद्भवणारे वाद या घटकांचा अभ्यास अत्यावश्यक आहे.

जीवावरण – या घटकाचा अभ्यास जैवभूगोल या घटकामध्ये केला जातो. या घटकावर येणाऱ्या प्रश्नांची संख्या कमी आहे. या घटकामध्ये पृथ्वीवरील सजीवांचे वितरण, त्यांच्या हालचाली, त्यांच्यावर होणारा मानवी हस्तक्षेपाचा परिणाम इ. घटकांचा अभ्यास करावा.

पर्यावरण – या घटकाचा अभ्यास पर्यावरण भूगोलामध्ये केला जातो. पर्यावरणाच्या नैसर्गिक स्थितीच्या अभ्यासामध्ये पर्यावरण परिस्थितिकी, परिसंस्था या संकल्पनांचा अभ्यास करावा. या घटकामध्ये सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा मानवी हस्तक्षेपामुळे होणारा पर्यावरणाचा ऱ्हास हा आहे. यामध्ये सर्वात गंभीर समस्या म्हणजे हरितगृह परिणाम व जागतिक तापमान वाढ होय. त्याचप्रमाणे जैवविविधतेतील घट, विविध प्रकारचे प्रदूषण, आम्लवर्षां, वाळवंटीकरण, पाणथळ भूमींचा ऱ्हास, प्रवाळ भित्तिकांचा ऱ्हास, निर्वनीकरण या घटना सविस्तर अभ्यासाव्यात. या समस्यांवर उपाय काढण्यासाठी राष्ट्रीय, आंतरराष्ट्रीय पातळीवर प्रयत्न झाले आहेत. भारतामध्ये केंद्र सरकारने आखलेल्या योजना, कायदे यांची माहिती घ्यावी. आंतरराष्ट्रीय पातळीवरील प्रयत्न उदा. क्योटो करार, पॅरिस परिषद, मॉन्ट्रियल करार, रामसार करार यांचा चालू घडामोडींच्या अनुषंगाने अभ्यास आवश्यक आहे.

लोकसंख्या भूगोल

मानवी भूगोलामध्ये मानवाच्या लोकसंख्येचा अभ्यास केला जातो. यामध्ये विविध लोकसंख्याशास्त्रीय घटक उदा. लोकसंख्या वृद्धी, वितरण, जन्मदर, मृत्युदर, लिंग गुणोत्तर, कार्यकारी वयोगटातील लोकसंख्या, लोकसंख्या लाभांश या घटकांचा २०११च्या जनगणनेच्या आकडेवारीनुसार अभ्यास करणे आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे स्थलांतर, त्याची कारणे, प्रकार, परिणाम हा घटक चालू घडामोडींच्या अनुषंगाने आवश्यक आहे. या घटकात लोकसंख्याविषयक समस्या, भारताचे लोकसंख्या धोरण, चीनचे जुने लोकसंख्या धोरण व त्याचा सक्तीने अवलंब केल्याने उद्भवलेले दुष्परिणाम अभ्यासणे आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे लोकसंख्याविषयक महत्त्वाच्या संकल्पना उदा. वंश, जमात, जात, धर्म, सांस्कृतिक प्रदेश, भाषा यांचा जग, भारत व भूगोल चालू घडामोडींच्या दृष्टिकोनातून महत्त्वाचा आहे.

वसाहत भूगोल

वसाहत भूगोलामध्ये मानवांच्या ग्रामीण व नागरी वसाहतींचा अभ्यास केला जातो. जागतिकीकरणाची अंमलबजावणी केल्यानंतर भारतातील नागरीकरणाचा वेग वाढला आहे. परिणामी, स्थलांतर मोठय़ा प्रमाणात वाढून ग्रामीण व नागरी दोन्ही प्रदेशांमध्ये समस्या निर्माण झाल्या आहेत. त्या सोडविण्यासाठी किंवा या योजना राबविल्या जात आहेत, त्यांचा सखोल अभ्यास करणे आवश्यक आहे. वसाहतींचा अभ्यास करताना वसाहतींचे प्रकार, प्रारूप, स्वरूप या घटकांवरदेखील मेहनत घेणे आवश्यक आहे.

आर्थिक भूगोल

या विषयामध्ये मानवी आर्थिक प्रक्रिया व नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा अभ्यास केला जातो. मानवाच्या आर्थिक प्रक्रियांचा अर्थ, त्यांचे प्रकार, उदाहरणे; त्यांची विकसनशील राष्ट्रांमधील स्थिती अभ्यासली जाते. राष्ट्रातील आर्थिक प्रक्रियांचा अभ्यास करताना कृषी, उद्योग, सेवाक्षेत्र यामधील सद्य:स्थिती, त्याबाबतचे सरकारी धोरण, योजना यांचा चालू घडामोडींच्या दृष्टिकोनातून अभ्यास आवश्यक आहे. उदा. भारतातील प्रस्तावित दुसरी हरित क्रांती, मेक इन इंडिया योजना इ.

उपरोक्त घटकांच्या आधारे आपणाला एखाद्या प्रदेशांचा अभ्यास करावा लागतो तेव्हा त्यास प्रादेशिक भूगोल असे संबोधले जाते. यूपीएससीच्या अभ्यासक्रमामध्ये जगाचा व भारताचा भूगोल समाविष्ट आहे; वरील सर्व अभ्यासक्रमांव्यतिरिक्त भूगोल विषयामध्ये नकाशावर आधारित प्रश्न विचारले जातात. उदा. सद्य:स्थितीत घडलेली एखादी घटना, घटनेचे स्थान नकाशावर शोधावे लागते. या घटना भौगोलिक किंवा इतर विषयांशी संबंधित असतात. नकाशावर आधारित इतर प्रश्नांमध्ये पूर्णत: भौगोलिक स्वरूपाचे परंपरागत ज्ञानावर आधारित प्रश्न विचारले जातात. उदा. महत्त्वाच्या नद्या, शहरे, पर्वत शिखरे इ.

पुढील लेखामध्ये भूगोल विषयाच्या अभ्यासाकरिता कोणती पुस्तके व इतर अभ्यास साहित्य वापरायचे याची माहिती घेणार आहोत.

First Published on August 8, 2017 2:05 am

Web Title: upsc preparation preparation for upsc 2017 exam
टॅग Upsc Preparation
  1. No Comments.