17 August 2017

News Flash

नामस्मरण-नामसाधना

मला वाटते जगातील सगळी माणसं, आपापल्या पद्धतीने हेच करतात. म्हणजे ‘ईश्वराच्या कृपेने ठीक चाललंय’

शरद बेडेकर | Updated: October 5, 2015 12:12 AM

बहुतेक लोकांना असे वाटत असते की, ‘धार्मिक असणे म्हणजे चांगला माणूस असणे व म्हणून पुण्यवंत असणे.’ खरे तर तसे मानण्याचे काहीच कारण नाही. सतत देवाचे नाव घेणारा माणूस, जेवढा धार्मिक असण्याची शक्यता आहे, त्याहून तो दांभिक असण्याची शक्यता प्रत्यक्षात जास्त आहे,‘नामस्मरण’ म्हणजे नामोच्चाराने किंवा मनातल्या मनात ‘ईश्वराचे वारंवार स्मरण’ करणे होय. नामस्मरणाचा हा उपाय अनेक वेळा मनातील गोंधळावर किंवा भीतीवर, तात्कालिक मानसिक इलाज किंवा अगदी विरंगुळा म्हणूनसुद्धा वापरला जातो. उदाहरणार्थ कशाची भीती वाटली किंवा मोकळेपण असले तर रामनाम जप करणे वगैरे. ‘नामसंकीर्तन’ शब्दाचा अर्थ ‘ईश्वराचे सातत्याने नामोच्चारण किंवा स्तुतिगौरव करणे’ असा आहे. म्हणजे या दोन्ही शब्दांचे अर्थ साधारण सारखेच आहेत. अशा या नामसंकीर्तनाला आपल्या महाराष्ट्रात तरी, अध्यात्माचे अभ्यासक व गुरू पराकोटीचे महत्त्व देतात, कारण त्यांच्या मते ‘नामाइतकी ईश्वराने भरलेली दुसरी वस्तू नाही’. त्यामुळे त्यांच्या दृष्टीने परिणामकारक अशी नामसंकीर्तनाची एक व्यवस्थित प्रक्रिया बनवून तिला ते ‘नामसाधना’ हे भारदस्त नाव देतात आणि अशी ही ‘‘नामसाधना हेच ईश्वरकृपा होण्याचे रामबाण साधन आहे,’’ असे ते म्हणतात. एवढेच नव्हे, तर नामसाधना करताना, आपला जीव त्यात गुंतविण्याचा अभ्यास (प्रत्यक्ष कृती) केली, तर त्यामुळे ईश्वरकृपा तर होतेच, शिवाय प्रत्यक्ष ईश्वरदर्शनही होऊ शकते, असा त्यांचा दावा आहे.
परंतु आम्हा बुद्धिप्रामाण्यवाद्यांना हे अति झाले असे वाटते, कारण आमच्या दृष्टीने ‘ईश्वर ही न वस्तू, न व्यक्ती, न शक्ती.’ (ईश्वर ही एक ‘युक्ती’ आहे असे मात्र म्हणता येईल.) ईश्वर ही फक्त एक ‘मानवी संकल्पना’ आहे व त्यामुळे ‘मला ईश्वर दर्शन झालेले आहे,’ असे जर कुणी म्हणत असेल आणि ते त्याला अगदी सत्य वाटत असेल तरीही प्रत्यक्षात ते सत्य नसून तो त्याचा आभासच होय, असे आमचे म्हणणे आहे. अशा दृष्टांत-दर्शनांविषयी व साक्षात्कारांविषयी मागील लेखात आपण काही चर्चा केलेली असल्यामुळे, या लेखात आपण फक्त नामस्मरणाविषयीच बोलू या.
महाराष्ट्रात (आणि भारतातही तसे असावे) एखाद्या कागदावर किंवा वहीत एक लाख वेळा ‘श्रीराम जयराम जयराम’ किंवा आणखी कुणा देवाचे नाव (किंवा मंत्र) लिहा, म्हणजे तुमच्या सर्व आधीव्याधी व दु:खे नष्ट होतील, असे सांगणारे गुरुबाबा किंवा महापुरुष आणि गंभीर चेहऱ्याने त्यांचा सल्ला घेणारे महाभाग इथे दिसून येतात. ‘आम्हाला या उपायाचा प्रत्यक्ष अनुभव आलेला आहे,’ असे ठासून सांगणारे महाभागही इथे भेटतात. बरोबर आहे. एकदा का ‘नामस्मरणासारख्या सोप्या उपायाने, जन्मजन्मांतरीच्या पापांच्या राशी भस्म होऊन जातात’ हे भाबडय़ा जनांच्या मनावर बिंबवलेले असले किंवा बिंबवीत राहिले, की काहीही होऊ शकते हो! शिवाय ज्या कुणाला आपला या जन्मीचा भ्रष्टाचार, पैशाच्या मोहापायी चालू ठेवायचा आहे, त्याला तसे करून हवी तेवढी पापे करायला मुभाही मिळते.
मी मुंबईच्या उपनगरात राहतो, त्या परिसरांतील एक प्रौढ मुस्लीम सद्गृहस्थ, जाता-येता कधी समोरासमोर भेट झाली व मी त्यांना सहज ‘कसं काय चाललंय?’ असे विचारले, तर ते थांबून आकाशाकडे पाहून, हात वर करून ‘ठीक है। ऊपरवाले की दुवा है।’ असे म्हणतात. मला वाटते जगातील सगळी माणसं, आपापल्या पद्धतीने हेच करतात. म्हणजे ‘ईश्वराच्या कृपेने ठीक चाललंय’ असे म्हणतात. असे करण्यात माणसाचे तीन हेतू असतात. ‘ठीक चाललंय’ हे विचारलेल्या प्रश्नाचे उत्तर, त्या ठीक चालण्याचे श्रेय स्वत:कडे न घेता ईश्वराला देणे हा दुसरा हेतू, आपण कसे नि:स्पृह आहोत हे दाखविण्यासाठी आणि तिसरा हेतू असा की, ‘मी आस्तिक, धार्मिक व सश्रद्ध आहे’ हे न विचारता सांगण्यासाठी. बहुतेक लोकांना असे वाटत असते की, ‘धार्मिक असणे म्हणजे चांगला माणूस असणे व म्हणून पुण्यवंत असणे.’ खरे तर तसे मानण्याचे काहीच कारण नाही. सतत देवाचे नाव घेणारा माणूस, जेवढा धार्मिक असण्याची शक्यता आहे, त्याहून तो दांभिक असण्याची शक्यता प्रत्यक्षात जास्त आहे, कारण स्वत:चे दोष झाकण्यासाठी धार्मिकता हा परिणामकारक बुरखा म्हणून वापरला जाण्याची शक्यता प्रत्यक्षात जास्त आहे आणि धार्मिकता याचा अर्थ ‘धर्माचे कर्मकांड आचरणे’ एवढाच असेल, तर ‘त्यामुळे मनुष्य चांगला ठरतो’, असे कसे म्हणता येईल? पूजा आणि कर्मकांड न करता, त्यासाठीचा वेळ सत्कृत्यांसाठी वापरणारा माणूस हा ‘जास्त चांगला माणूस’ नाही का? नामस्मरण, पूजा व कर्मकांडात मन व शरीर गुंतवून, आजूबाजूच्या दुर्दैवांकडे, दु:खांकडे डोळेझाक करणाऱ्या माणसाला खरेच का ‘चांगला माणूस’ म्हणता येईल?
म्हातारपणी शरीर साथ देईनासे झाले, उठणे, बसणे, लहानसहान कामे करणेसुद्धा कष्टप्रद झाले की फक्त ईश्वराचे नामस्मरण व होईल तेवढी पूजा-प्रार्थना करीत, देवाचे बोलावणे येण्याची वाट बघत जगायचे, असे अनेक वृद्धांना वाटत असते किंवा आपली तशी परंपराच आहे म्हणा ना; परंतु प्रत्येक वृद्धाच्या पाठी त्याचा आयुष्यभराचा अनुभव आणि व्यासंग असतो. आयुष्यात प्रत्येकाने काही न काही कौशल्ये आत्मसात केलेली असतात. तेव्हा नुसतेच हरी हरी करीत जगण्यापेक्षा ज्येष्ठांनी आपली ती कौशल्ये व तो अनुभव यांचा कुठल्या तरी प्रकारे समाजाला उपयोग होईल असे जगणे हे समाजहिताच्या दृष्टीने जास्त श्रेयस्कर आहे. हरी हरी करीत जगणे, हा काय त्याहून चांगला पर्याय आहे का? असे म्हणताना कुणाचाही दोष दाखविण्याचा किंवा कुणाचाही अपमान करण्याचा माझा हेतू नाही. नामस्मरणात वेळ किंवा आयुष्य घालवण्यापेक्षा, समाजोपयोगी असे काही करणे शक्य असेल, तर ज्येष्ठांनी ते करणे चांगले एवढेच मी म्हणतो.
मी जेव्हा शाळकरी मुलगा होतो, तेव्हा पुराणकथांतील काही भक्तांनी केलेल्या घोर तपस्यांच्या गोष्टी वाचून-ऐकून मलाही कधी कधी उत्साहित होऊन, आपणही एखाद्या मोठय़ा देवाची गाढ ‘तपश्चर्या’ करावी असे वाटत असे; पण तशी तपश्चर्या करण्याकरिता, भयानक जंगलात एकांतात दीर्घकाळ जाऊन बसणे आवश्यक होते आणि तपश्चर्या करायची म्हणजे काय, तर ईश्वरनामाचा सतत जप करीत राहायचे एवढेच मला ठाऊक होते. त्या नामस्मरणाने ईश्वर का व कसा प्रसन्न होईल त्याचा काही अंदाज मला तेव्हा करता येत नव्हता आणि अजूनही करता येत नाही. आता मी ८० वयाच्या आसपास पोहोचलेला असताना या वयात ‘मला अशा कशाचीच गरज उरलेली नाही,’ असेही म्हणता येईल. म्हणजे मला नको ईश्वरदर्शन, नको कृपा, नको स्वर्ग आणि नको तो मोक्षसुद्धा. चला बरे झाले. माझा जेव्हा व जसा मृत्यू होईल, तोच माझा मोक्ष. तेव्हा मी निसर्गनियमाने संपेन आणि मला अमर आत्मा नसल्यामुळे माझा ‘पुनर्जन्म’ही होणार नाही. माझा शेवट होईल व त्याचा मी आनंदाने स्वीकार करीन.
महाराष्ट्राचे लाडके व्यक्तिमत्त्व असलेल्या पु. ल. देशपांडे यांनी १९८२ साली ‘नामस्मरणाचा रोग’ या नावाचा एक लेख लिहिला होता. त्यात त्यांना सारांशाने असे म्हणायचे होते की, महात्मा गांधी, महात्मा फुले, सावरकर, आंबेडकर अशांसारख्या महान व्यक्तींचे आपण केवळ नाव घेतो म्हणजे त्यांचा नामोच्चार व नामस्मरण करतो आणि मग त्या महात्म्याने सांगितलेली तत्त्वे आचरणात आणण्याची आपली जबाबदारी संपली असे मानतो. हा लेख आपल्या आजच्या विषयाशी संबंधित असल्याने त्यातील तीन वाक्ये नमुन्यादाखल इथे देत आहे. (१) फुले मंडईत, महात्मा फुले जयंतीनिमित्त होणाऱ्या सार्वजनिक सत्यनारायणाविषयी :- ‘म्हणजे एकाच जागी फुल्यांचे नामस्मरण आणि ज्या भाकडकथांना फुल्यांनी आजन्म विरोध केला त्या सत्यनारायणाचेही नामस्मरण, तिथेच व तेव्हाच. (२) एकदा (एखाद्या महात्म्याचे) नामस्मरण सुरू झाले की त्या माणसाचा देव होतो आणि ‘बुद्धिनिष्ठ चिकित्सेची’ हकालपट्टी होते. (३) पूर्वी पंढरपूरच्या यात्रेत हजारो माणसे कॉलऱ्याने मरत असत. ते भयानक मरण लाखो लोकांनी केलेल्या नामाच्या गजराने थांबले नाही. ते थांबवले कॉलऱ्याची लस शोधून काढणाऱ्या वैज्ञानिकाने.
अलीकडे काही आध्यात्मिक गुरूंनी, नामसाधना लोकप्रिय करून तिचा प्रसार करण्यासाठी त्यांच्या पुस्तकांतून काही प्रमेये मांडली आहेत; पण ती सर्व प्रमेये श्रद्धामूलक व शब्दप्रामाण्यावर विसंबून आहेत असे दिसते. त्यांच्याविषयी आम्हा बुद्धिप्रामाण्यवाद्यांची निवडक निरीक्षणे खालीलप्रमाणे आहेत. (१) नामसाधनेने धर्म, अर्थ, काम व मोक्ष हे चारही पुरुषार्थ (ध्येये) प्राप्त होतात, असे ते म्हणतात. त्यापैकी मधली अर्थ आणि काम ही अध्यात्माहून साफ वेगळी असलेली ध्येयेसुद्धा नामसाधनेने कशी प्राप्त होतील याचे बुद्धीला पटण्याजोगे उत्तर कुणी देऊ शकत नाही. (२) नामसाधनेने घडणाऱ्या प्रक्रिया व येणाऱ्या अनुभवांबाबत ज्यांना अनुभूती आहे त्यांच्यात एकवाक्यता मुळीच नाही. त्यात कुणी साधकाच्या विरक्तीला, कुणी अतिमानुषी संवेदनेला, तर कुणी योगप्रक्रियेला महत्त्व देतात, तर काही जण गूढवादाच्या आधाराने त्यांचे अनुभव सत्य असल्याचे पटविण्याचा प्रयत्न करतात. (३) काही जण ईश्वरकृपा झाली तरच ईश्वरदर्शन होईल, असे सांगतात, तर काही जण नामसाधनेने अनेक जणांना ईश्वरदर्शन प्रत्यक्ष झालेले आहे, असे म्हणतात. (४) काही जण ही प्रमेये वैज्ञानिक प्रमेयांप्रमाणे मांडण्याचा प्रयत्न करतात, पण त्यात इतकी गृहीते असतात की, शेवटी त्यांच्या सिद्धांतात ‘बिनशर्त सत्य’ असे काहीच उरत नाही. (५) प्रामाणिक नामसाधना करणाऱ्या मनुष्याचे सद्विचार आणि सदाचार यात कदाचित वाढ होईल, तो आध्यात्मिक बनेल, चिंतनमग्न राहील वगैरेंसारखे त्यांचे दावे, मान्य करता येतीलही; कारण या सर्व मानसशास्त्रीय प्रक्रिया आहेत; पण नामस्मरणाने कुणावर ईश्वरकृपा झाली असेल, ईश्वरदर्शन झालेले असेल, तर तो त्याचा अनुभव वस्तुनिष्ठ किंवा सार्वत्रिक नसल्यामुळे म्हणजे तो केवळ व्यक्तिनिष्ठ अनुभव असल्यामुळे व तो सिद्ध करता येत नसल्यामुळे, आम्हाला तो मान्य होऊ शकत नाही.

First Published on October 5, 2015 12:12 am

Web Title: gods worship
टॅग Gods,Worship
  1. M
    Mahesh Prabhu
    Oct 5, 2015 at 9:46 pm
    अशा बुद्धिप्रामाण्य वाद्यां ना व नास्तिका ना वर्षभर लोकसत्ते मध्ये मोकाट सोडलेले आहे. ा हे कळत नाही की याला प्रतिवाद करणारे सदर अथवा लेख लोकसत्ता का चालवत नाही. का आपल्या धर्मातील सर्व ज्येस्ठाना व धुरिणा ना याया विचारांचे खंडन करावे असे वाटत नाही ?
    Reply
  2. संदीप
    Oct 5, 2015 at 11:46 pm
    लेखकानि नामस्मरणात वय जाणारा वेळ ! कसा सदकर्णी लावावे हे सुद्ध उदहरनाने स्पष्ट करा ना उगाच फालतू चे सल्ले देवु नका वारकरी संप्रदाय किती चांगला आहे हे सर्वाना माहित आहे तुमच्या सारख्या सुज्ञ नास्तिकाने त्यातील लपलेला भावार्थ बघावा गांधीजी नामजप का करत होते याचे उत्तर पैन तुम्ही येथे दयाला पाहिजे तुम्ही तुमच्या सोईनुसार लोकांच्या श्रद्धेवर चिखल्फेक् करात आहात देव दिसत नहीं महानता ना तुम्ही तथ्या वर आधारित तुमचे विचार्वाहेत तर अणु रेनू ही तुम्ही दाखवा दखावु शकाल का???
    Reply
  3. नागनाथ विठल
    Oct 5, 2015 at 1:27 pm
    संपादक महाशय , प्रणाम ! आपल्याच वृत्तपत्रातील अनेक संपादकीय सदरातून नामस्मरणाचा महिमा कथन केलेला आहे . ह्या ;लेखाद्वारे नामस्मरणा बद्धल वाचकांचा बुद्धीभेद होत आहे , असे आपणास वाटत नाही का ? नाम स्मरणाच्या प्रक्रियेतून ' स्वानंद ' प्रकट होतो , असे सर्वच संतांचा अनुभव आहे . ( मी ) देखील ह्या गर्भ श्रीमंत - समाधानाची नित्य अनुी घेत आहे, चैतन्य - स्वरूपाचा स्वानंद नाम साधनेनेच येतो . हल्लीच्या धकाधुकीच्या जीवनात ' नामस्मरण ' हेच उपाधीरहित विनामुल्य साधन आहे . असे आपणास वाटत नाही का ? धन्यवाद .
    Reply
  4. नागनाथ विठल
    Oct 9, 2015 at 5:03 pm
    . 'नामाने काय होणार आहे' असे मनात देखील आणू नका. नामात किती शक्ती आहे याचा अनुभव नाम घेऊनच पाहा. ज्याला नामाचे प्रेम आले त्याने भगवंतालाच आपलेसे केले यात शंका नाही. इति. श्रीब्रम्हचैतन्य महाराज .
    Reply
  5. S
    sumit patil
    Oct 5, 2015 at 10:51 am
    Very nice
    Reply
  6. S
    Sudesh
    Oct 6, 2015 at 12:18 pm
    ग्रंथ वाचन केलेले आहे पण अध्यात्मिक ग्रंथाचे सार ग्रहणास जी बुद्धि लागते तिचा अभाव आहे. गीता-ज्ञानेश्वरी नीट अभ्यासल्यास कळेल की स्वधर्मकर्म कसे प्रतिपादन केलेले आहे. प्रत्येक वारी वेगवेगळ्या देवाची पूजा करणाऱ्या बद्दल सुद्धा ज्ञानेश्वर माउलीने सांगितलेले आहे. अंधश्रद्धा नव्हे तर श्रद्धा हा अध्यात्माचा पाया आहे. - क्रमश: …
    Reply
  7. S
    Sudesh
    Oct 6, 2015 at 12:17 pm
    नमस्कार, लेखक महाशयांनी लहानपणी औस्तुक्याने काही नामजप वगैरे केला असावा असे दिसते. पण चिकाटी, ईश्वरी अधिष्ठान वा संत कृपा नसल्याने अनुि आलेली नाही. नामसंकीर्तनास केवळ महाराष्ट्रातीलच नव्हे तर सर्वच संत महत्त्व देतात कारण त्यांना आलेली प्रचिती!! लेखकांचे - ईश्वर ही एक ‘युक्ति’ आहे किंवा आभास आहे - ही विधाने त्यांच्या बुद्धीला साजेशी आहेत. त्याकडे लक्ष देण्याची गरज नाही. या ग्रहमालेपलिकडे विश्व आहे हे आधी असत्यच वाटत असे आणि आता ते प्रत्ययास येत आहे. - क्रमश: …
    Reply
  8. S
    Sudesh
    Oct 6, 2015 at 12:19 pm
    लेखक महाशयांपेक्षा स्रपटीने विद्वान व तार्किक असलेल्या नरेन्द्रनाथांचे श्रीरामकृष्ण परमहंसांच्या कृपेने स्वामी विवेकानंद झाले पण ते भाग्य लेखक महाशयांच्या कपाळी नाही!! - क्रमश: …
    Reply
  9. S
    Sudesh
    Oct 6, 2015 at 12:19 pm
    १) नामस्मरणाने काय प्राप्त होते त्यापेक्षा काय घडते हे शास्त्र अभ्यासायला व अनुभवायला पाहिजे. २) ईश्वराचे वर्णन 'अनंत' असे केले आहे त्यामुळे प्रत्येकास त्याचा अनुभव विविध प्रकाराने येतो. पण आनंद व शांति या त्याच्या स्वरूपाचा अनुभव मात्र प्रत्येकालाच येतोच येतो. ३) हा त्या त्या व्यक्तीस आलेला अनुभव आहे व त्यांच्यासाठी तो सत्यच आहे आभास नव्हे. त्यामुळे तो खोडण्याची लेखकांना गर काय? ४) संत वाड्मय गृहीतांने नव्हे तर अनुीवर आधारलेले आहे, हे आकलनाची कुवत नसल्यास तो दोष कुणाचा?? - क्रमश: …
    Reply
  10. S
    Sudesh
    Oct 6, 2015 at 12:19 pm
    ५) जगात सर्वच सार्वत्रिक आहे काय? व्यक्त जगातील सर्वच अनुभव मनाद्वाराच येत नाही काय? उच्चारलेले शब्द कानी पडून त्याचा अर्थ जो कळतो तो व्यक्त आहे की अव्यक्त? तो कुणास कळतो? कळतो म्हणजे नेमके काय घडते? अगदी अलीकडच्या काळात महाराष्ट्रात कित्येक थोर संत झाले. उदाहरणार्थ रत्नागिरी पावसचे स्वामी स्वरूपानंद. पण संतांकडे जाऊन आपल्या शंकेचे निराकरण करण्याची सुबुद्धि लेखक महाशयांना झाली नाही हे त्यांचे दुर्दैव!! त्यामुळे हुषारी व्यर्थ गेली!! - क्रमश: …
    Reply
  11. R
    raju Shinde
    Oct 7, 2015 at 3:49 pm
    आपले विचार मनाला पटत आहेत. तरी देखील लहान पणा पासून जे संस्कार झाले आहेत ते लगेच जाणार नाहीत. पण जी मंडळी रिटायर्ड आहेत त्यांच्या साठी मोलाचा सल्ला दिला आहे. आणि आम्ही देखील याचा जरूर विचार करू. जे विज्ञान निष्ठ आहे त्यालाच आपले करू. पण जर कुणाला नाम स्मरण करून समाधान मिळत असेल तर नक्कीच चांगली गोष्ट आहे. पण दैनंदिन जीवनात चांगल्या प्रकारे वागले तरी देखील ती ईश सेवाच असेल.
    Reply
  12. S
    Shuklendu Ayachit
    Oct 5, 2015 at 4:37 pm
    खूप सुरेख लेख. मानव विजय चे सर्वच लेख ा खूप आवडतात. मनोभावे दिवसातून २ / ३ वेळा देवाला नमस्कार केला किवा एखादे चांगले काम केले तर नक्कीच समाधान मिळते पण एकच नाव शेकडो वेळा घेऊन वेळ घालवण्यापेक्षा काही नवीन वाचावे/करावे/शिकावे अथवा घरातील व्यक्तींना आनंदानी वेळ द्यावा.
    Reply
  13. V
    vijay patil
    Oct 5, 2015 at 8:40 pm
    लेख विचार करण्यासारखा आहे .पण सगळे लोक बुद्धिप्रामाण्यावादी नसतात तसे होण्यासाठी सगळ्यांनी प्रयत्न केले तर चांगलेच पण ध्यान ,नामजप,योग ह्या गोष्टी वेळ फुकट जाणार्या नव्हेत .मन एकाग्र करण्यासाठी असे अनेक उपाय आहेत .पण त्यातून dailyroutine झुगारून एकागोष्टी वर म्हणजे स्वतावर विश्वास ठेऊन एकाग्र होऊन उन्नतीची साधना करणा हे अभिप्रेत आहे . स्वताचीप्रगती करण्यासाठी कोणत्या मनावर विश्वास ठेव्याचा ते सर्वसामान्य व्यक्तीला कसे समजणार मानतील द्वावंद संपत नसते ;तरीपण सध्या विज्ञान युगात सतर्क श्रद्धा बरी.
    Reply
  14. V
    Vinayak
    Oct 7, 2015 at 3:41 pm
    नामस्मरणाचा अनुभव स्वतः नामस्मरण करून बघा. नामस्मरण करणार्यांचे वागणे पाहून ठरवू नका. एकाच शाळेत जाणारी इ. १० वीत ल्या मुलांची हुशारी वेगवेगळी असते म्हणून कुणी पुस्तकांना, अभ्यास करण्याला किवा शाळेला नावे ठेवत नाही.
    Reply
  15. D
    dinesh
    Oct 6, 2015 at 1:08 pm
    This seems a great article to me. Chanting Mantras is a personal thing and the benefits of which cannot be checked or independently verified by others. It is truly a subjective thing.
    Reply
  16. D
    dinesh
    Oct 6, 2015 at 1:02 pm
    ग्रेअत article
    Reply
  17. Load More Comments