16 August 2017

News Flash

राजवाडे आणि केतकर

मराठी सर्जनशील लेखकांचे एक बरे आहे. राजवाडे हे वैचारिक लेखन करणारे म्हणून त्यांना आणि केतकर हे चांगले (यशस्वी?) कादंबरीकार नव्हते म्हणून त्यांना दूर ठेवण्याची क्लृप्ती त्यांना साधली आहे.

‘बहिणीस भेटला तुका..’

महाराष्ट्रातील सामाजिक समतेच्या लढय़ात अलीकडच्या काळात कॉ. शरद् पाटील यांचे नाव ठळकपणे उठून दिसते.

.. न व्हावे उदास

संस्कृतमध्ये गीताभाष्य लिहिणाऱ्या शंकराचार्यासह सर्व आचार्यानी 'पापयोनी' शब्दाला स्त्रिया, वैश्य आणि शूद्र यांचे विशेषण मानले. पण त्यामुळे स्त्रिया, वैश्य आणि शूद्र हे समूह पापयोनी ठरले. त्यांची उत्पत्ती पापातून झाली

मराठी समाजाचे संस्थात्मक आधारस्तंभ

मराठय़ांनी विकसित केलेल्या संस्कृतीच्या आधारस्तंभ असलेल्या संस्था म्हणजेच चार फड होत. भजन-कीर्तनाचा फड, राजकीय आणि आर्थिक बाबींचा विचार व सांभाळ ज्या ठिकाणी होत असे त्यालाही फडच म्हणत.

महाराष्ट्र २०१९

समूहाची ऐतिहासिकता आणि भविष्यदृष्टी यांचा त्याच्या वर्तमान कृतीवर प्रभाव पडत असतो. काही कृती करण्याऐवजी समूह स्मरणरंजनात व स्वप्नरंजनात दंगून जाण्याचा धोकाही संभवतो.

समाजवास्तवाचे तिहेरी स्वरूप

हिटलरने जर्मन समाज हा शुद्ध आर्य अतएव सर्वश्रेष्ठ वंश असल्याचा दावा केला. या वंशाचा भूतकाळ त्याच्या लेखी अर्थातच गौरवास्पद होता.

ब्रॅकेटिंगचे राजकारण

शाहू महाराज होते तोपर्यंत खुद्द ब्राह्मणेतरांमध्ये मोडणाऱ्या वेगवेगळ्या हितसंबंधांमधील संघर्ष दबून राहिले होते.

लावणीचे लावण्य

अठराव्या शतकाच्या मध्यावर लावणी हा वाङ्मय प्रकार बहरला. बहुतेक लावणीकरांनी भेदिकांच्या नावाखाली आध्यात्मिक व पारमार्थिक गूढ प्रमेये उकलणारी कविताही लिहिली आहे.

मराठी मातीतून उगवलेले साहित्य

‘भावार्थ रामायण’च्या रूपाने रामकथा मराठीत उतरवताना एकनाथांनी महाराष्ट्राला अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याच्या वीरवृत्तीचीही आठवण करून दिली.

ज्ञानेश्वरकालीन मराठी श्रोते आणि वाचक

भारतीय शास्त्रीय संगीतावरील सर्वश्रेष्ठ समजला जाणारा ‘संगीत रत्नाकर’ हा ग्रंथ ज्याने लिहिला, तो शारंगदेव ज्ञानेश्वरांच्या पूर्वी होऊन गेला.

महाराष्ट्राचे उपसांस्कृतिक घटक

लीळाचरित्राचे ‘पवाडे’ गाण्याची कल्पना मांडून न थांबता तुकोबांनी एका अभंगातून ती तडीसही नेली. पोवाडा या नावाने पुढे विविध स्वरूपांत टिकलेला ‘पवाडा’ मराठेशाहीत अफझलखानवधासह अवतरला आणि खडर्य़ाच्या लढाईपर्यंत टिकला..

आत्मपरीक्षण कोण करणार?

विकसित झालेल्या तंत्रज्ञानामुळे आणि बदललेल्या अर्थव्यवस्थेमुळे भाषिक समीकरणेही बदलली. या बदलत्या समीकरणामुळे अभिजनांच्या वृत्तीची लागण बहुजनांनाही झाली.

दरारा, दबदबा की दहशत?

इंग्रज इतिहासकारांनी मराठय़ांच्या बाबतीत मुद्दाम बदनामीकारक कथा प्रसृत केल्या. ते त्यांच्या राजकारणासाठी आवश्यक होते.

इतिहासलेखनातील उभ्याआडव्या फुटी

शिवाजी महाराजांनी कमावलेले राज्य पेशव्यांनी बुडवले आणि तेही जातिभेदामुळे, अशी ब्राह्मणेतर इतिहासमीमांसकांची भूमिका होती.

फर्मानबाडीचे महत्त्व!

पानिपतचा पराभव मराठय़ांच्या इतिहासातील सर्वात क्लेशकारक घटना मानायचे असेल, तर सर्वात सुखद घटना म्हणून पेशव्यांना वस्त्रे देण्याचा, म्हणजे ‘फर्मानबाडी’च्या कार्यक्रमाचा उल्लेख करता येईल.

पानिपतची लाभहानी

पानिपतच्या पराभवाचा मोठा बाऊ करणे चुकीचे आहे. ज्यांच्या हातून पराभव झाला तो सेनानी कुशल आणि सैन्य पराक्रमी होते. हे विसरता कामा नये, की ब्रिटिशांनी हिंदुस्थान जिंकून घेतल्यानंतर अफगाणांशी

प्लासी आणि अटक

जर मराठय़ांमध्ये संघटनेचे चातुर्य, सहकारिता, आधुनिक यांत्रिक कलेचे ज्ञान आणि आहे याहून अधिक दूरदृष्टी इतक्या सद्गुणांची भर पडेल तर पृथ्वीच्या पाठीवर त्यांची बरोबरी कोणीही करू शकणार नाही,

महाकाव्याबाहेर ठेवलेला महानायक

विठ्ठल रामजी शिंदे यांचे आपल्यावर किती ऋण आहेत याची सध्याच्या काँग्रेसजनांना किती जाणीव आहे? स्वराज्येच्छू ब्राह्मण, सत्ताकांक्षी ब्राह्मणेतर आणि स्वोन्नतीसाठी धडपडणारे दलित या सर्वाकडून शिंदे नावाच्या महानायकावर महाकाव्य तर

महर्षी शिंदे यांना का गमावले?

महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी केलेल्या अस्पृश्यता निवारणाच्या कार्याला खूप मान्यता मिळाली होती. ते स्वत: सवर्ण असले, तरी समकालीन अस्पृश्यांचे नेतेच मानले जात.

पुतळ्यांचे प्रकरण

निबंधमालेतून जोतिरावांची टर उडवताना शास्त्रीबोवांनी ‘सत्यसमाजमंदिराच्या अग्रभागी जोतिरावांचा संगमरवरी पुतळा त्यांच्या शुभ्र यशाचा स्मारक म्हणून स्थापला जाईल, तेव्हा त्यांच्या मतांच्या यथार्थतत्त्वासंबंधी विचार करता येईल,’ असे लिहिले.

चिपळूणकर आणि रानडे

रानडय़ांच्या विचारसरणीला उदारमतवाद असे म्हटले जाते. त्यांचा हा उदारमतवाद फक्त मतापुरता मर्यादित नसून तो त्यांच्या स्वभावाचाही भाग बनला होता असे त्यांच्या चरित्रावरून निश्चितपणे म्हणता येते. रानडय़ांचा व्यापक आणि समावेशक

नेतृत्वाच्या दोन तऱ्हा..

र. धों. कर्वे आपली बुद्धिवादी भूमिका यत्किंचितही पातळ न करता आपल्या ध्येयाला व विचाराला अखेपर्यंत चिकटून राहिले ही बाब काही कमी प्रशंसनीय नाही.

शास्त्रीबुवांची मात्रा..

धर्म, विद्या आणि प्रशासन यामध्ये इंग्रजी आमदानीतही आपले वर्चस्व अबाधित राखण्यात यशस्वी ठरलेल्या ब्राह्मणांवर चारी बाजूंनी टीकेचा मारा होऊ लागला.

गतीविना वित्त गेले..

‘हे (कुणबी, माळी व धनगर) पूर्वी एकाच शूद्र शेतकरी जातीचे असावेत’ हे जोतिरावांच्याच ‘शेतकऱ्याचा असूड’मध्ये आढळणारे सूत्र धरून त्याच्या आधारे फार प्राचीन काळातील नव्हेत, पण जोतिरावांच्याच मागे-पुढे घडलेल्या व