17 August 2017

News Flash

‘विजयस्तंभा’मागील इतिहास

पेशवे-इंग्रज यांच्यातील शेवटची लढाई ही ‘निर्णायक’ होती.

पद्माकर कांबळे | Updated: July 16, 2017 2:38 AM

‘पेशवाईच्या पराभवाचा सरकारी जल्लोष’ ही  बातमी रविवार ९ जुलै रोजी तर या बातमीवरील वाचकांच्या काही प्रतिक्रिया १४ जुलैच्या ‘लोकमानस’ मध्ये प्रसिद्ध झाल्या होत्या. भीमा-कोरेगाव लढाईचा द्विशताब्दी महोत्सव सरकारी पातळीवर साजरा होईल की नाही, हा नंतरचा प्रश्न असला तरी या निमित्ताने इतिहासातील संदर्भ  मांडणारे टिपण..

भीमा-कोरेगाव येथे  १८१८ साली झालेली पेशवे-इंग्रज यांच्यातील शेवटची लढाई ही ‘निर्णायक’ होती. सरदार बापू गोखले यांच्या नेतृत्वाखाली पेशव्यांचे प्रचंड सैन्य इंग्रजांच्या खडकी व पुणे येथील गॅरिसनवर हल्ला करण्यासाठी जमले होते. ही बातमी समजल्यावर कॅप्टन स्टॉण्टन या इंग्रज अधिकाऱ्याच्या नेतृत्वाखाली इंग्रज सैन्याची एक छोटी तुकडी (पेशव्यांचे सैन्य कोरेगावला असताना) ३१ डिसेंबर १८१७ला रात्रभर २७ मैल रपेट करून पायी पोहचले. इंग्रजांकडे ७५० सैनिक आणि दोन-सहा पौंडाच्या तोफा होत्या. पेशव्यांच्या सैन्यात २०,००० घोडदळ अन् ८०००चे पायदळ आणि दोन तोफा होत्या.

पेशव्यांच्या सैन्याच्या तीन वेगवेगळ्या तुकडय़ा इंग्रज सैन्याला कोंडीत पकडून सर्व बाजूंनी हल्ला केला व तोफगोळ्यांचा मारा करीत त्यांचे निसटण्याचे सर्व मार्ग बंद केले. अशा वेळी महारांची बहुसंख्य असलेल्या इंग्रज सेनेने निकराचा प्रतिकार दिवसभर करून रात्री नऊ वाजण्याच्या सुमाराला पेशव्यांच्या सैन्याला माघार घेण्यास भाग पाडले. त्यात ४० सैनिक कामी आले. त्यात बहुसंख्य महार सैनिक होते. म्हणून ही लढाई महारांनी जिंकली असे म्हटले जाते हा इतिहास आहे

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळात मराठा सैन्यात मोठय़ा संख्येने महार होते. महार जात ही लढाऊ व शूर समजली जात असे. पेशव्यांच्या काळात महारांना प्रवेश बंदी केली गेली. त्यांना पेशव्यांच्या सैन्यात प्रवेश मिळेना. अशा वेळी काही महार तरुण ब्रिटिशांच्या ‘बॉम्बे नेटिव्ह इन्फन्ट्री’मध्ये दाखल झाले.

त्या काळी ‘स्वातंत्र्य’, ‘स्वदेश’ या कल्पना नव्हत्या. अनेक मराठा राजपूत व इतर हिंदू सरदार आपल्या सैन्यासह मोगल व इतर सुलतानांच्या सेवेत होते. मुस्लीम सुलतानांच्या पदरी मराठा, राजपूत सरदार असत. शिवाजी महाराजांचे वडील शहाजीराजे त्यापैकी एक होते. कान्होजी आंग्रेचे आरमार दुसऱ्या बाजीरावाने इंग्रजांच्या मदतीने समुद्रात बुडविले होते.

कोरेगावला ब्रिटिशांनी २६ मार्च १८२१ला भीमा – कोरेगाव लढाईत कामी आलेल्या महार सैनिकांचे स्मारक बांधण्यासाठी पाया घातला, अन् ६५ फूट उंचीचा मनोरा बांधला (विजयस्तंभ) या विजयस्तंभावर भीमा – कोरेगाव लढाईत कामी आलेल्या महार सैनिकांची नावे कोरली आहेत, त्यांच्याबद्दल गौरव उद्गार कोरले आहेत. ‘अविश्रांत’, ‘अन्नपाण्यावाचून सलग बारा तास ते लढले’, ‘शौर्यपूर्ण कृती’, ‘अविचल धैर्य’ शिस्तबद्ध पराक्रम, ‘त्यागपूर्ण धाडस’ ‘कौतुकास्पद सातत्य’ ( विजयस्तंभावर कोरलेल्या मूळ इंग्रजी शब्दांचा अनुवाद) या शब्दात ब्रिटिशांनी महार सैनिकांचा गौरव केलेला आढळतो.

या स्मारकाला १ जानेवारी १९२७ साली डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी पहिल्यांदा भेट देऊन त्या सैनिकांना आदरांजली वाहिली. आजही त्यांचे हजारो अनुयायी प्रत्येक वर्षी १ जानेवारीला कोरेगावला जाऊन ‘विजयस्तंभा’ला आदरांजली वाहतात/ अभिवादन करतात. या विजयस्तंभाची प्रतिकृती ‘महार रेजिमेंट’च्या मानचिन्हावर स्वातंत्र्यकाळातही वापरली जाते. इथे अजून एक बाब लक्षात घेतली पाहिजे. भीमा-कोरेगावच्या लढाईत वीरमरण आलेल्या महार सैनिकांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ ‘विजयस्तंभ’ उभारणाऱ्या ब्रिटिशांनी कालांतराने महार जातीची सैन्य भरती बंद केली. महार जातीस लष्करात घेऊ नये अशी किचनेरप्रणीत सरकारी घोषणा झाली. त्या वेळी ब्रिटिशअंकित भारतीय लष्करातून सेवानिवृत्त झालेले डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे वडील सुभेदार रामजी आंबेडकर यांनी या अन्यायविरुद्ध दाद मागण्यासाठी न्या. महादेव गोविंद रानडे यांची मदत घेतली. सुभेदार रामजी आंबेडकर यांनी न्या. रानडे यांची भेट घेऊन एक निवेदन तयार करून घेतले, नि ते सरकारला सादर केले. त्या निवेदनाची एक प्रत पुढे आपल्याला सापडली, अशी आठवण न्या. रानडे जन्मशताब्दीच्या वेळी पुणे स्थित ‘गोखले इन्स्टिटय़ूट ऑफ पॉलिटिक्स अँड इकॉनॉमिक्स’ या संस्थेत १८ जानेवारी १९४३ रोजी केलेल्या भाषणात डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी स्वत:च सांगितली.

‘महार जमातींच्या गौरवशाली पराक्रमाचा एक मोठा इतिहास आहे. पश्चिम व मध्य भारतातील या जमातीने आपले अतुलनीय शौर्य १८१८ साली भीमा- कोरेगाव, १८२६ साली काठियावाड, १८४६ साली मुलतान, १८८० साली कदाहार येथे दाखविले.

१९४१ साली या गौरवशाली परंपरेला ‘संघटनात्मक’ स्वरूप प्राप्त झाले. ‘महार रेजिमेंट’च्या स्थापनेने व्हाइसरॉयच्या युद्ध सल्लागार समितीवर असलेले डॉ. आंबेडकर यांचे प्रयत्न यामागे होते. हा काळ दुसऱ्या महायुद्धाचा. १९४६ साली ‘महार रेजिमेंट’ ही ‘मशिनगन रेजिमेंट’ म्हणून ओळखली जाऊ लागली. आजही ‘महार रेजिमेंट’च्या मानचिन्हावर कोरेगाव विजयस्तंभाच्या बरोबरीने दोन क्रॉस मशिनगन आणि मध्यभागी ‘एम. जी.  ही आद्याक्षरे दिसतात.

‘महार रेजिमेंट’ने १९४१च्या दुसऱ्या महायुद्धात बर्मा, पर्शिया, इराक तसेच १९४७ – ४८ च्या काश्मीर युद्धात, १९६१ च्या गोवा मुक्तिसंग्रामात, १९६१ च्या भारत-चीन युद्धात, १९६५ व १९७१ च्या भारत – पाक / बांगलादेश मुक्तिसंग्रामात तसेच नागालॅण्ड, मिझोरम येथील बंडखोरांच्या कारवाईत अतुल शौर्य दाखविले. परदेशातदेखील कोरिया, कांगो, गाझा तसेच १९८७ मध्ये श्रीलंका येथे उत्कृष्ट कामगिरी बजावली. काश्मीरच्या युद्धात झंगड असल, उत्तर जैरिया, टिळकपूर, महाडीपूर (१९६५) येथे केलेल्या अतुलनीय पराक्रमाबद्दल महार रेजिमेंटला पाच बॅटल ऑनर्सनी सन्मानित करण्यात आले आहे. १ परमवीर चक्र, ४ महावीर चक्र, २९ वीर चक्र, १ कीर्ती चक्र, १२ शौर्य चक्र, २२ विशिष्ट सेवा पदक, ६३ सेना पदक ‘महार रेजिमेंट’च्या नावावर आजपर्यंत आहे. म्हणून ही लढाई  म्हणजे फक्त पेशव्यांचा पराभव नव्हे तर याने महार रेजिमेंटचा पायाही घातला..

– पद्माकर कांबळे

First Published on July 16, 2017 2:38 am

Web Title: marathi articles on history of battle of koregaon
  1. A
    Amit Gangurde
    Jul 27, 2017 at 3:48 pm
    Thanks. Sir gives detail information..... आणि हो लोक काही पन बोलत राहतील पन इतिहास बदलू शकत नाही.
    Reply
  2. V
    varad
    Jul 21, 2017 at 12:38 pm
    " त्या काळी ‘स्वातंत्र्य’, ‘स्वदेश’ या कल्पना नव्हत्या. अनेक मराठा राजपूत व इतर हिंदू सरदार आपल्या सैन्या मोगल व इतर सुलतानांच्या सेवेत होते. " असे म्हणता तर मग शिवरायांचे "स्वराज्य " कशासाठी होते !!! 'स्वतंत्र' , 'स्वराज्य' 'स्वकीय' यांच्यासाठीच तर लढले राजे . मग 'हे ' लोक शिवरायांसाठी सुद्धा लढले आणि परत भारताला गुलामीत टाकणाऱ्या इंग्रजांची सुद्धा लढले म्हणता ,असे कसे ??? अजून जर ' छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळात मराठा सैन्यात मोठय़ा संख्येने महार होते.' तर एखादा सरदार एखादी लढाई याचा उल्लेख का नाही ?? खरे तर मराठ्यांएवढा पराक्रम , त्याग आणि देशसेवा अजून कोणी केलीली नाही. आजही महाराष्ट्रातून सर्वाधिक मराठे सीमेवर देशाचे रक्षण करत आहेत , आतंकवाद्यांशी लढत आहेत .
    Reply
  3. K
    Kundan sarwade
    Jul 19, 2017 at 7:28 pm
    Kamble sir jay bhim i am thank you to you .You gave information for history . हा इतिहास आहे .500 महारानी आपल्या freedom साठी केलेली लडाई होती.जी माणुस मानुन ईथे जगता याव या साठी.त्याचे वार हे पेशवा नव्हते तर त्याचा त्या मानसीकते वर होते.
    Reply
  4. S
    Sarang
    Jul 19, 2017 at 11:19 am
    अतिशय फालतू लेख. ब्रिटिशांनी जातीजातीत जी आग लावली तेच अजून कांबळे करत आहेत.
    Reply
  5. समीर देशमुख
    Jul 17, 2017 at 7:11 pm
    लोकसत्ता एकतर संपूर्णपणे चुकिची माहिती देणारा हा लेख छापता पण योग्य व अभ्यासु प्रतिवाद करणाऱ्या माझ्या प्रतिक्रिया छापत नाहीत. हे चुक आहे. जिथे माॅडरेशन वापरायचे तिथे वापरा पण जर प्रतिवाद करूच द्यायचा नसेल तर कमेंट सेक्शन बंद करा.
    Reply
  6. R
    rmmishra
    Jul 17, 2017 at 5:41 pm
    महार रेजिमेंटचि उत्तम माहिति दिल्याबद्दल धन्यवाद, आमचि इच्छा आहे की अशिच माहिति गुजराती, मारवाड़ी व सिन्धी रेजिमेंटबद्दल कोनि देइल तर बर होइल
    Reply
  7. सौरभ
    Jul 17, 2017 at 11:36 am
    अजिबात अभ्यास न करता लिहिलेला लेख! हि लढाई महार विरुद्ध पेशवे अशी का दाखवली जाते हे ा समाजात नाही. हि लढाई ब्रिटिश विरुद्ध मराठे अशी होती आणि कोरेगावच्या लढाईत मराठयांनी ब्रिटिशांची ससेहोलपट केली होती मराठे जिंकले होते. खुद्द सातारकर छत्रपती नदी पलीकडच्या छावणीत होते आणि टेकडीवरून थोडावेळ बाजीराव पेशवे दुसरे यांच्याबरोबर लढाई देखील पाहिली त्यामुळे हा विजय किंवा पराभव जे काही समजायचे असेल ते छत्रपतींचा समजावा लागेल पेशव्यांचा नाही. आहे का हिंमत हे बोलून दाखवायची? दुसरी गोष्ट आंग्र्यांचे आरमार दुसऱ्या बाजीरावाच्या काळात नव्हे तर नानासाहेब पेशवे यांच्या काळातच म्हणजे फेब्रुवारी १७५६ मध्येच ब्रिटिशांनी बुडवले होते. बिनबुडाचे आरोप करण्याच्या भरात पद्माकर कांबळेंचा ६२ वर्षांचा हिशोब साफ चुकलाय. तिसरी गोष्ट पेशवाईत सैन्यात महार जमातीची भरपूर लोक होती, महार जातीची माणसे चक्क गावाचे पाटील देखील होते. पण त्यासाठी अभ्यास असावा लागतो जो पद्माकर कांबळेंनी केला नाही. अभ्यास करण्यासाठी मी एक लिंक देतो - : sahajsuchalamhanun. /2016/06/blog-post
    Reply
  8. P
    pravin
    Jul 17, 2017 at 8:27 am
    महार लष्कराने स्वतः राज्य स्थापन करायला हवे हाेते. पण इंग्रजांच्या मदतीला जाऊन ही संधी गमावलेली नाहीतर इतिहास वेगळा लिहिला गेला असता. प्रवीण म्हापणकर.
    Reply
  9. B
    buddha ahire
    Jul 16, 2017 at 9:43 pm
    इन्फॉर्मशन share केल्या बद्दल खूप धन्यवाद जी जात शूरवीरयांची होती tila उच्वर्णीयांनी गुलाम बनवून देशाला अदोगतीस आणले
    Reply
  10. C
    Chandrakant Kamble
    Jul 16, 2017 at 8:32 pm
    #क्रांतिकारी जय भिम सर.......! आम्हाला लष्करात/सैन्यात स्थान आसत तर (आम्हाला गुलाम बनवले नसते तर)आम्ही कधिच आमच्या देशाला गुलाम होवू दिल नसत.#.
    Reply
  11. D
    didshahana
    Jul 16, 2017 at 3:40 pm
    राष्ट्रद्रोहीपणाची हद्द झाली. आयुष्यभर माझी जात, माझी जात करणाऱ्या व्यक्तीने या राजकीय युद्धाला सुद्धा जातिद्वेषाचे स्वरूप दिले आणि समस्त दलितांना हिंदुद्वेष, ब्राह्मणद्वेष कसा करायचा याची जणू दीक्षाच दिली. आजही त्या व्यक्तीच्या नावाने ढोल पिटले जात असून. आपला कोण आणि परका कोण यातील फरक पण ज्यांना जातिद्वेषापोटी समजत नाही ते १०० टक्के मागासलेले असून त्यांच्या दुरवस्थेला ते स्वतःच जबाबदार आहेत. उगाच ब्राह्माणांच्या आणि हिंदुधर्माच्या नावाने खडे फोडू नका.
    Reply
  12. R
    Rahul
    Jul 16, 2017 at 1:02 pm
    Sir thanks for sharing history of Mahar regiment .
    Reply
  13. राजेश घाडगे
    Jul 16, 2017 at 1:00 pm
    हि लढाई फक्त इंग्रजांच्या बाजूने लढली गेली नव्हती तर पेशव्यांना जे जाती आणि धर्माचा गर्व होता, अहंकार होता तो ठेचण्याकरिता मानवतेचा धर्मसंगर होता. आम्ही शूर वीर आहोत आणि तुम्ही आमचे माणुसकीचे अधिकार नष्ट करण्याचा कितीही प्रयत्न केलेत तरी आमच्या अंगी असलेली स्वाभिमानाची चाड तुम्ही नष्ट करू शकणार नाही. ५०० महार सैनिकांच्या समोर २८००० पेशव्यांनी माघार घेतली नाही तर महार सैनिकांनी त्यांची कत्तल करून संपूर्ण पेशवाई या महाराष्ट्रातून नष्ट केली हा खरा इतिहास आहे आणि म्हणूनच डॉ बाबासाहेब आंबेडकर दर १ जानेवारीला भीमा कोरेगाव येथे वंदन करावयास जात आणि महार समाजाचा जाज्वल्य इतिहास समाजाला समजावून सांगत आणि त्यामुळे महार समाजात एक चैत्यनाची लाट निर्माण होई आणि ते परिवर्तन चळवळीत हिरीरीने भाग घेत हे सत्य आहे. बाबासाहेब म्हणत जो मनुष्य आपला इतिहास विसरेल तो इतिहास घडवू शकत नाही आणि म्हणून लाखो बौद्ध बांधव दर १ जानेवारीला भीमा कोरेगाव येथे वंदन करावयास जातात.
    Reply
  14. P
    Prakash Patil
    Jul 16, 2017 at 9:25 am
    पद्माकर कांबळे यांनी खूप माहितीपूर्ण लेख लिहिला आहे. यात थोडीशी भर खालील प्रमाणे. १९४८ च्या काश्मीर युद्धात नाईक कृष्णा सोनावणे याना मरणोपरांत महावीर चक्र प्रदान केले गेले. महावीर चक्र मिळवणारे ते दुसरे सैनिक ठरले. अमृतसर च्या सुवर्ण मंदिरावर भारतीय सैन्याने ह ा केल्यानंतर काही शीख पलटणी मध्य बंडाळी झाली. त्यानंतर कुठलीही रेजिमेंट पुरे एका जातीधर्माचे ना ठेवण्याचा निर्णय सैन्याने घेतला. यानुसार महार रेजिमेंट सुद्द्धा पुरे महारांची ना राहता ालिओन मधिलचर कंपन्यांपैकी प्रत्यक कंपनी , एकेक धर्म वा जातीची करण्यात आली. लेखाबद्दल परत एकवेळ धन्यवाद.
    Reply
  15. M
    Mangesh
    Jul 16, 2017 at 7:00 am
    सैन्याच्या ऐतिहासीक कामगिरींचा जातीनिहाय आढावा घेऊन प्रत्येक जातीसाठी त्यांच्या शूर व पराक्रमी कामगिरीसाठी खरंतर एकेक विजयस्मारक उभारायला हरकत नाही. मग ती लढाई कुणाची व कुणाविरूद्ध आणी कशासाठी याकडे दुर्लक्ष करावे. बाकी एक देश, देशाचे स्वातंत्र्य, सार्वभौमत्व, देशाचे सर्वच पातळीवर नुकसान करणारे, फोडा व झोडा या नितीचे ब्रिटीशांसारखे शत्रु या गोष्टी तशा गौणच आहेत. मुख्य मुद्दा काय तर जात हि केंद्र स्थानी राहिली पाहिजे. अजब तर्क आहे.अन् म्हणे जाती व्यवस्था संपायला हवी !
    Reply
  16. Load More Comments