25 April 2018

News Flash

प्रतिगामी पुरोगामित्व

सामाजिक बदल उत्क्रांतीतून होतात या म्हणण्याला डाव्यांनी मान डोलवावी हा एक विनोदच

तलाकसारख्या मुद्दय़ांवर हळूहळू बदल होतीलही भूमिका प्रतिगामित्वालाच बळ देणारी असते हे काँग्रेस वा डाव्यांच्या लक्षात येऊ नये?

‘त्रिवार तलाकवर बंदी घालू पाहणारे विधेयक घटनाविरोधी आहे. ते मुस्लीम महिलांवर अन्याय करणारे असून, तसा कायदा झालास त्यामुळे अनेक मुस्लीम कुटुंबे उद्ध्वस्त होतील.’ – हे मत अखिल भारतीय मुस्लीम वैयक्तिक कायदा मंडळाकडून येणे अपेक्षितच होते. अपेक्षित नव्हती ती त्यांची त्यापुढची भूमिका. सरकारने मुस्लिमांच्या वैयक्तिक कायद्यात ढवळाढवळ करू नये. हे विधेयक मागे घ्यावे अशी विनंती आम्ही पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांना भेटून करणार आहोत, असे या मंडळाने म्हटले आहे. ही विनंतीची भाषा स्वागतार्ह आहे. मुस्लिमांच्या शरियत कायद्याच्या विरोधातील कोणत्याही तरतुदीला विरोध करताना मुस्लीम समाजातील सनातनी मुखंडांनी आतापर्यंत वापरलेल्या भाषेपेक्षा ती वेगळी आहे. आजवर अशा कोणत्याही तरतुदीची वा कायद्याची अंमलबजावणी मुस्लिमांच्या प्रेतावरूनच केली जाईल अशा प्रकारच्या धमक्या दिल्या जात असत. त्या अर्थातच पोकळ असतात हे एव्हाना सर्वाच्याच लक्षात आले आहे. दुसरी गोष्ट म्हणजे भयदोहनाचे राजकारण समोरच्याला खरोखरच काही पर्वा असेल, तरच यशस्वी होते. काँग्रेसच्या काळात ते काही प्रमाणात यशस्वी झाले याचे कारण काँग्रेसला काळजी होती ती केवळ मुस्लीम मतांची. त्या चिंतेचे दुसरे नाव मुस्लीम अनुनय. काँग्रेसचा तो अनुनयही खोटा होता, हे सच्चर समितीच्या अहवालानेच दाखवून दिले आहे. म्हणजे काँग्रेसी अनुनयाच्या राजकारणाने ना मुस्लीम समाजाचा सामाजिक फायदा झाला, ना आर्थिक. त्या राजकारणाचे लाभार्थी ठरले ते सनातनीच. तेही मुस्लीम आणि हिंदू या दोन्ही धर्मातील. भाजपची सध्याची भूमिका काँग्रेसच्या अगदी उलट आहे. त्यांनी मुस्लीम मतांची काळजी करणेच सोडले आहे आणि तसे करणे भाजपच्या सत्तेच्या राजकारणासही लाभदायक ठरत असल्याचे एव्हाना पुरेसे स्पष्ट झाले आहे. या राजकीय परिस्थितीत सनातनी मुस्लीम नेत्यांना विनंती करण्याखेरीज अन्य पर्यायच नाही. असदुद्दिन ओवैसी हे मुस्लिमांतील एक भडक पुढारी. त्यांनी जलिकट्ट आंदोलनाच्या धर्तीवर मुस्लिमांनी या प्रस्तावित कायद्याविरोधात रस्त्यावर उतरावे असे आवाहन वर्षभरापूर्वी करून झाले. या बारा महिन्यांत हेच दिसले की मुस्लिमांतील आधुनिकच नव्हे तर परंपरावादी सामान्यजनही त्यांना प्रतिसाद देण्यास तयार नाहीत. याचा अर्थ स्पष्ट आहे. त्रिवार तलाकबंदीच्या कायद्याचा मार्ग पुरेसा प्रशस्त झालेला आहे. हा कायदा व्हावा अशी मुस्लीम समाजातील एका मोठय़ा गटाची आणि खास करून महिलांची मनोमन इच्छा आहे. मुस्लीम सत्यशोधक मंडळाच्या याबाबतच्या भूमिकेला नक्कीच प्रातिनिधिक मानले पाहिजे. त्रिवार तलाकची प्रथा सर्वोच्च न्यायालयाने घटनाबाह्य़ ठरवून, त्याबाबत संसदेने कायदा करावा असे निर्देश दिले. तेव्हा मोदी सरकारला कायदा तर करावाच लागणार आहे. पण ‘तो अधिक कडक असावा, त्यात मुस्लिमांतील बहुपत्नीत्व आदी मध्ययुगीन पद्धतींविरोधातही कडक तरतुदी असाव्यात’ असे या सत्यशोधक मंडळाचे म्हणणे आहे. तेव्हा मुस्लिमांतील सनातनी धर्ममार्तंड काय म्हणतात याकडे लक्ष देण्याचे कारण नाही. लक्ष दिले पाहिजे ते यानिमित्ताने गप्प बसून त्यांच्या आवाजात आवाज मिसळवणाऱ्या अन्य काही तथाकथित पुरोगाम्यांकडे.

निधर्मीवाद वा धर्मनिरपेक्षता ही देशाच्या विकासासाठी अत्यावश्यक असलेली संकल्पना अत्यंत विकृत स्वरूपात मांडून तिची बदनामी केली जात असलेल्या आजच्या काळात, स्वत:स पुरोगामित्वाचे ध्वजधारक म्हणविणाऱ्या निमडाव्या आणि डाव्यांना त्रिवार तलाकच्या निमित्ताने आपली सेक्युलर विचारधारा किती भक्कम आहे हे दाखविण्याची एक सुसंधी प्राप्त झाली आहे. यापूर्वी मुस्लीम सत्यशोधकांचे नेते हमीद दलवाई जेव्हा येथील मुल्ला-मौलवींशी लढत होते, तेव्हा त्यांना मनापासून बळ देण्याची एक सुसंधी येथील धर्मनिरपेक्षतावाद्यांना मिळाली होती. त्या वेळी मोजक्या लोकशाही-समाजवादी नेत्यांखेरीज दलवाईंच्या पाठीशी कोणीही उभे राहिले नाही. पुरोगामी राजकारणाने ती संधी गमावली, हा इतिहास आहे. आता पुन्हा एकदा त्याचीच पुनरावृत्ती होताना दिसत आहे. यावर कोणी असा युक्तिवाद करू शकेल, की अनेक पुरोगाम्यांनी सर्वोच्च न्यायालयाच्या निकालाचे स्वागत केलेच आहे. पण ती केवळ तोंडपाटिलकी झाली. पूर्वीचे नेते असे ‘स्वागत’ वर्तमानपत्रांच्या कार्यालयात पत्रके पाठवून करीत असत, आजची मंडळी ट्विटरवरून करतात, एवढाच फरक. त्यापलीकडे जाऊन या प्रस्तावित कायद्याच्या पाठीशी हे लोक समर्थपणे उभे आहेत, असे चित्र काही अद्याप दिसलेले नाही. हे असे काँग्रेसने करणे हे त्यांच्या आजवरच्या बोटचेपेपणास साजेसे आहे. प्रस्तावित कायदा सर्वोच्च न्यायालयाच्या संबंधित निकालाचा भंग करणारा असेल, तर त्यास विरोध करण्याची भूमिका काँग्रेसने घेतलेली आहे. तपशील वेगवेगळे असतील; परंतु मुस्लीम वैयक्तिक कायदा मंडळाने मांडलेले मत आणि काँग्रेसची भूमिका यात काय फरक आहे? मंडळाचे मुखंडही हेच सांगतात की आमचाही त्रिवार तडकाफडकी तलाक प्रथेला विरोधच आहे परंतु प्रस्तावित कायदा घटनाविरोधी आहे, मुस्लीम महिलाविरोधी आहे आणि तो लागू झाल्यास कुटुंबे उद्ध्वस्त होतील. आंधळेपणाने एकदा विरोधच करायचा ठरविल्यानंतर या भूमिकेतील विसंगती त्या मंडळाच्या मुल्ला-मौलवींना दिसणारच नाही. पण ती काँग्रेसच्या कायदेपंडितांनाही दिसू नये? की मोदींना श्रेय मिळत असेल, तर समाजाच्या भल्याला विरोध करणेही श्रेयस्कर असे त्यांचे मत आहे? या अशा नतद्रष्ट राजकारणामुळेच काँग्रेसवर मुस्लीम अनुनयाचा शिक्का बसलेला आहे. तो हवे तर त्यांनी खुशाल मिरवावा. परंतु त्यापायी येथील धर्मनिरपेक्षतावादी राजकारणाचे नुकसान होत आहे. येथील पुरोगामी मंडळी ना त्याचा धिक्कार करताना दिसतात, ना जी मागणी आपणच रेटत होतो, त्या मागणीला पाठिंबा देण्यासाठी खुल्या मदानात उतरताना दिसतात. हिंदुत्ववादी बंधूंचे काळीज मुस्लीम भगिनींवर होणाऱ्या अन्यायाने तीळतीळ तुटताना यानिमित्ताने दिसत आहे. त्याचे हवे तर स्वागत करू नका, परंतु आपलाही त्या अन्यायाला प्रथमपासून विरोध आहे हे तर दाखवून द्या? ते राहिले बाजूला. काही डाव्यांनी तर या संपूर्ण प्रकरणालाच वेगळे वळण देण्याचे खेळ सुरू केले आहेत. एकीकडे त्रिवार तलाकला विरोध करायचा आणि दुसरीकडे सामाजिक बदल ही हळूहळू होणारी प्रक्रिया आहे, नागरिकांच्या मूलभूत गरजांच्या पूर्तीतूनच बदलासाठी आवश्यक भूमी निर्माण करायला हवी अशी भंपक बोटचेपी बौद्धिके प्रसृत करायची हा तो खेळ. त्यांचा रोख अर्थातच समान नागरी कायद्याकडे आहे.

सामाजिक बदल उत्क्रांतीतून होतात या म्हणण्याला डाव्यांनी मान डोलवावी हा एक विनोदच. परंतु जेव्हा धार्मिकसंदर्भात ही भूमिका घेतली जाते, तेव्हा ती प्रतिगामित्वालाच बळ देणारी असते. आता हेही त्यांच्या लक्षात येत नसेल तर ती त्यांच्या ऐतिहासिक घोडचुकांच्या यादीतील आणखी एक भर म्हणावी लागेल. वस्तुत: समान नागरी कायदा काय किंवा त्रिवार तलाकला विरोध काय, या येथील पुरोगाम्यांच्या- लोहियावाद्यांच्या, समाजवाद्यांच्या- मागण्या होत्या. अल्पसंख्याकांना हा कायदा नको असेल, तर त्याला पर्याय हा दुय्यम नागरिकत्वाचाच असू शकतो. ते त्यांना चालेल का, हा पुरोगाम्यांचाच सवाल होता. पण पुढे सुरुवातीला मुस्लीम धर्माधांच्या भयदोहनाच्या राजकारणापुढे त्यांनी गुडघे टेकले आणि नंतर समान नागरी कायद्याची मागणीच हिंदुत्ववाद्यांनी पळविल्यानंतर ते हात चोळत गप्प बसले. ती त्यांची चूक होती हे तेव्हाही अनेक विचारवंत सांगत होते. आजही तीच चूक ते करीत आहेत. यातून केवळ पुरोगाम्यांचा बोटचेपेपणाच दिसत नाही, तर त्यांचे पुरोगामित्वही किती प्रतिगामी आणि बेगडी झाले आहे याचाही प्रत्यय येत आहे. हे सत्तेच्या राजकारणाला भलेही पोषक असेल, समाजकारण मात्र यातून केवळ नासणारच आहे.

First Published on December 26, 2017 1:40 am

Web Title: triple talaq common civil law bjp government congress
  1. Sharad Nikum
    Dec 26, 2017 at 8:10 pm
    टिपिकल संघी जसा गैरसमज करतात तसा या अग्रलेखात कुबेरांनी केल्याबद्दल आश्चर्यच वाटलं. काँग्रेसच्या अर्धवट धर्मनिरपेक्षवादामुळे त्याआडुन धर्मनिरपेक्षवादी, पुरोगामी,डावे यांनाच झोडपायचं. आणि हिंदुत्ववाद्यांचे काळीज म्हणे मुस्लिम भगिनींबद्दल तिळतिळ तुटते ........या विनोदावर हिंदुत्ववादीही खळखळुन हसतील.......जास्त खळखळुन मंदिरात स्रीप्रवेशास बंदी आणणारे हसतील. हिंदुत्ववाद्यांच्या मते समान नागरी कायद्याअभावी मुस्लिमांची चंगळ होते. चार चार बायका करता येतात. जबाबदारीतुन मुक्त व्हायचं असलं की सोपं .....तोंडी तलाक .....या लांगुनचालनामुळे हिंदुंचं फार मोठं नुकसान झालं आहे. रविवारच्या लोकरंगमध्ये उपराष्ट्रवादाचे आख्यान मध्ये हेच सुत्र मांडलं आहे. हिंदुंकडे काँग्रेसने दुर्लक्ष केल्याने हिंदुत्ववादी बाहेर पडले याचं स्पष्ट उदाहरण म्हणजे 'शहाबानो प्रकरण'! म्हणजे हिंदुत्ववाद्यांना ही अशी चंगळ हवी की काय? आणि डाव्यांनी कधी विधेयकाला विरोध केला? कोणाचं तरी....उत्क्रांतीबाबत वैयक्तिक मत हे प्रातिनिधिक मत कसं काय बुवा? मुस्लिम सत्यशोधक मंडळ तर डावे, पुरोगामी यांचाच मुस्लिम फ्रंट आहे.
    Reply
    1. R
      Raje
      Dec 26, 2017 at 7:15 pm
      ashi raktaranjit क्रांती करण्यापेक्षा haluhalu utkranti होईल असा kami kathor kaida करावा.....
      Reply
      1. प्रसाद
        Dec 26, 2017 at 5:21 pm
        बळीराजाची बोगस बोंब, असंतांचे संत, यांच्या मालिकेत बसणारा आजचा अग्रलेख आहे. ‘त्या राजकारणाचे लाभार्थी ठरले ते सनातनीच. तेही मुस्लीम आणि हिंदू या दोन्ही धर्मातील’ असे परखड विश्लेषण खूप दिवसांनी वाचायला मिळाले. कॉंग्रेस जे बोलते ते खरोखरीच आचरत असती तर देशात इतर कुठल्याच राजकीय पक्षाची गरजच भासली नसती. बोलायचे एक, सुचवायचे दुसरे, आणि करायचे तिसरेच ह्या प्रकारामुळे कॉंग्रेसने स्वतःचा आणि देशाचा सत्यानाश केला हे कॉंग्रेसजनांना कळेल तो सुदिन. सर्वधर्मसमभाव म्हणजे सर्वच धर्मांतील टोकाच्या विचारांना चुचकारणे आणि ‘सायलेंट मेजॉरिटी’ ला फाट्यावर मारणे असे विकृत स्वरूप कॉंग्रेसने आणले. तसे नसते केले तर आज देशाचे राजकीय चित्र निराळेच दिसले असते. केवळ कॉंग्रेसच्या एकेका चुकीतून एकेक राजकीय पक्ष उभा राहिला आणि वाढला. अशा अनेक ऐतिहासिक चुका सुधारण्याची संधी या कायद्याच्या निमित्ताने कॉंग्रेसकडे चालून आली आहे. शहाबानो प्रकरणात वडिलांनी केलेली चूक पुत्राने सुधारली असे म्हणून राहुलजींचे वेगळेपण अधोरेखित करून त्यातून प्रतिमा संवर्धन करण्याचा राजकीय धूर्तपणा तरी कॉंग्रेसने यावेळी दाखवावा. (वेळ ५:२०)
        Reply
        1. Shriram Bapat
          Dec 26, 2017 at 12:52 pm
          मनातील भाजप विरोधामुळे संपादक डाव्या आणि मध्यम पुरोगाम्यांना जास्तीत जास्त पाठीशी घालतात आणि भाजपचा विचार-कृती योग्य असताना सुद्धा लेखणीने झोडपतात. टुजी प्रकरणातील सैनींच्या अन्याय्य निकालाचे समर्थन करतात. असे करत असताना भाजपविरोधी हिंदू आणि मुस्लिमांचा त्यांना पाठिंबा असतो पण या प्रकरणात मुस्लिम महिला आणि पुरोगामी हिंदू सोडून बाकी सर्व हिंदू ट्रिपल तलाक विरोधी असल्याने (बहुधा) नाईलाजाने संपादकांना तथाकथित पुरोगामी आणि लांगूलचालनवादी यांच्या विरुद्ध सावधपणे त्यांना जास्त न दुखावता लिहावे लागले असावे. कारण ट्रिपल तलाक प्रथा राहणे योग्य असे लिहिले असते तर खेटरानेच पूजा झाली असती.
          Reply
          1. S
            swatija
            Dec 26, 2017 at 11:52 am
            पुरोगामित्व सिद्धहोण्यासाठीचे अडसर आहेत ते आपण विचारात घ्यायला हवे होते. १. जुबानी तलाक वरची बंदी आणि त्याचा वापर केल्यास न्यायालयीन सजा हा कायदाच मुली गरजेचा नाही कारण तो स्त्रियांच्या मुल प्रश्नाला हात घालणारा नाही. एकतर्फी तालाक्वर बंदी नाही. म्हणजे जुबानी तलाक देणे कायद्याने थांबेल असे म्हणण्याला काही पायाच नाही. २. जुबानी तलाक दिल्याने पती तीन वर्षे तुरुंगात गेला तर त्या स्त्रीच्या दुरावस्थेची जबाबदारी ना तिचे सासर घेणार आहे ना माहेर. ३.सुप्रीम कोर्टाचा निर्णय समाजापर्यंत पोचवायची जबाबदारी हि सामाजिक तशीच सत्त्धारीची पण आहे. ती न पार पाडता घाईने कायदा तो पण इतर पर्याय असताना हे अत्यंत प्रतिगामी पाउल आहे असेच म्हणणे भाग पडते. ४. काळाची गरज आहे ती म्हणजे जुबानी टाळकं हा कायदाबाह्या आहे हे जनमानसात रुजवण्याची. ५. व्यक्तिगत संबंधामध्येयें फौजदारी कायदा आणि त्याची गरज कशी कमी करता येईल हे पाहण्याची खरा तर गरज आहे. ६. मुस्लिम स्त्रियांना काय वाटते हे विचारात घेणे हे सत्वर योग्य पुरोगामी पाऊल आहे. ७.स्त्रियांना न्याय देणे त्या साठी आजच्या घडीला कोणाचाच राजकीय पक्ष तयार आहे असे नाही
            Reply
            1. अभिजीत
              Dec 26, 2017 at 11:31 am
              सडेतोड भूमिका घेतल्या बद्द्ल अभीनंदन. फक्त आता हा अग्रलेख मागे घेऊ नका...
              Reply
              1. M
                Milind
                Dec 26, 2017 at 11:17 am
                हा जो हिंदुत्ववाद्यांच्या नावानी तुम्ही शंख करता, त्यांच्या वाढीला आणि एकंदरीत देशाचे वाटोळे करण्यात काँग्रेस चा हात आहे. जेव्हा उजव्यांना लोक सभेत २ सीट होत्या आणि काँग्रेस कडे ३ चतुर्थाउंश बळ होते, तेव्हा सुवर्णसंधी होती. पण अपरिपक्व राजीव गांधींनी आधी शाह बानो प्रकरणाचा विचका केला आणि रॅम मंदिर वाद आणि भाजपच्या उज्वल भवित्याचा पाय घातला. सध्याच्या काँग्रेस अध्यक्ष कडे पाहिल्यावर पुन्हा हेच दिवस पाहायला लागणार कि काय अशी शंका येते, कारण हा तर राजीव गांधींपेक्षा हि सुमार बुद्धी, कर्तृत्वाचा आहे. दुर्दैवाने भाजप ला विरोध करण्यासाठी आणि इतर पर्याय नसल्यामुळे सगळे भाजप विरोधी ह्याला उचलून धरत आहेत.
                Reply
                1. S
                  Santosh
                  Dec 26, 2017 at 10:43 am
                  संपादक साहेब, अहो जरा भक्तांना झेपेल अशा भाषेत लिहीत चला. आता आज तुम्हाला विरोध करायचा कि निष्क्रिय राहायचे हा मोठा गोंधळ उडाला आहे. एक भक्त...
                  Reply
                  1. S
                    sanjay ladge
                    Dec 26, 2017 at 10:28 am
                    उत्कृष्ट संपादकीय बद्दल लोकसत्ता चे अभिनंदन .
                    Reply
                    1. सौरभ तायडे
                      Dec 26, 2017 at 10:08 am
                      कोणत्याही धर्माच्या आंतरिक बाबीमध्ये ढवळाढवळ केली कि त्याचे काय परिणाम होतात हे काँग्रेसपेक्षा जास्त कोणालाहि माहीत नाही आणि त्यातही काँग्रेस म्हणजे गांधी कुटुंब त्यांना तर मग विचारायलाच नको त्यांनी तर ह्यावर अनुकूल काय नि प्रतिकूल काय असे कोणतेही मत देऊ नये अशी एकूण परिस्थिती (इंदिरा गांधी अन राजीव गांधी का मारल्या गेले ह्यावरून ) म्हणून डाव्यांच्या कडून काही अपेक्षित ठेवणे हा हि गुन्हाच.. प्रश्न राहिला तो सनातनी मुस्लिमांचा. सध्या असलेल्या चित्रावरून दिसते कि मुस्लिम समाज विशेषतः मुस्लिम स्त्रीया ह्या फारच तथाकथित जीवन जगात आहेत. पण हिंदू कोड बिल जेव्हा डॉ. आंबेडकरांनी संसदेत मांडले तेव्हा हिंदूकडून काय प्रतिक्रिया आली होती ह्याच्याशी काही आपण अपरिचित नाही . म्हणून त्यांच्या कडून वेगळी प्रतिक्रिया अपेक्षित करणे हा तर भेदभाव. आंबेडकरांना त्या बिलासाठी राजीनामा द्यावा लागला अन शिवाचा प्रत्यय म्हणून धर्म सोडावा लागला. आता मुस्लिमातील महिलेनं किंवा ज्यांना अनुकूल बदल हे आहेत त्यांनी अशे काही पाऊले उचलावी
                      Reply
                      1. S
                        Sadashiv Shaligram
                        Dec 26, 2017 at 8:35 am
                        गेले 40-50 वर्षे मी 'लोकसत्ता' चा वाचक आहे, या सर्व काळापासून लोकसत्ता दोन-तीन वेळा रागा-रागाने बंद करावा लागला कारण निपक्षपाती पणाच संपला पण गेल्या चार-पांच वर्षात हा आजचा अग्रलेख सडेतोड, मुद्देसूद व अत्यंत निपक्षपाती निश्चितच आहे. मा. संपादकांना मनापासून अभिवादन व ृदय आभार.
                        Reply
                        1. हंसराज राऊत
                          Dec 26, 2017 at 8:03 am
                          कुबेरसाहेब, बऱ्याच दिवसांनी आपण एक अधार्जिणा लेख लिहीलात, हे वाचून फार बरं वाटलं. आपल्या डाव्या/उजव्या असण्याबाबत काहीच आक्षेप नव्हता व नाही, फक्त तो वैचारिक कल पत्रकारितेच्या क्षेत्रात दिसू नये, एवढीच माफक अपेक्षा होती. आज ती पूर्ण झाली. नेहमीसारखा एकांगी लेख न लिहिता आज विविधांगी मते मांडली, त्याबद्दल अभिनंदन! असेच संन्यस्त वृत्तीने आणि तटस्थ नजरेने पत्रकारिता करत रहा, आपले सामाजिक अधिष्ठान अधिक बळकट होईल. आपल्या विद्वत्तेला विवेकाचा सूर राहूदे.
                          Reply
                          1. H
                            hk
                            Dec 26, 2017 at 5:48 am
                            Ata mage gheuu naka bara ha lekh!!
                            Reply
                            1. D
                              Davendu
                              Dec 26, 2017 at 2:56 am
                              हे सर्व ठीकच. पण आता काँगेसी आणि डाव्या पक्षांसाठी भयावह परिस्थिती येऊन ठेपली आहे. मुळात त्यांची भूमिका आणि आजवरचे राजकारण किती खोटे होते हे आता सर्व देशाला कळून चुकले आहे. त्यांची विचारधारा गेली चुलीत, त्यांचे तर राजकीय अस्तित्वही धोक्यात आहे. आता यापुढे अनुनय केला किंवा दहशतवादी, नक्षलवादी यांची चाटत बसले तर लोक सत्ता देणार नाहीत. जातीयतेवर निवडणूक जिंकण्याचे दिव ी संपले हेही गुजरात निकालाने दाखवून दिले आहे. खोटेपणा सत्तर वर्षानंतर का होईना पण चांगलाच भोवला आहे.
                              Reply
                              1. Load More Comments