04 December 2020

News Flash

कर बोध : प्राप्तिकर विवरणपत्र कोणी, कसे भरावे?

आता ३१ डिसेंबर २०२० ही असेल आणि विवरणपत्र भरण्याची मुदत ३१ जानेवारी २०२१ ही असेल.

प्रवीण देशपांडे

करदात्यांना विवरणपत्र भरण्यासाठी केंद्रीय प्रत्यक्ष कर मंडळाने पुन्हा एकदा मुदतवाढ दिली आहे. ज्या करदात्याच्या लेख्यांचे लेखापरीक्षण बंधनकारक नाही अशा करदात्यांना, २०१९-२० या आर्थिक वर्षांचे विवरणपत्र भरण्याची मुदत ३१ डिसेंबर २०२० अशी आहे. ज्या करदात्याच्या लेख्यांचे लेखापरीक्षण बंधनकारक आहे अशा करदात्यांना, २०१९-२० या आर्थिक वर्षांचा लेखा परीक्षण अहवाल सादर करण्याची मुदत आता ३१ डिसेंबर २०२० ही असेल आणि विवरणपत्र भरण्याची मुदत ३१ जानेवारी २०२१ ही असेल.

वैयक्तिक करदाते आणि हिंदू अविभक्त कुटुंब यांना भराव्या लागणाऱ्या विवरणपत्राबद्दलची माहिती या लेखात दिली आहे.

विवरणपत्र भरणे बंधनकारक आहे का?:

अनेकांना विवरणपत्र भरण्यासंबंधी प्रश्न असतात. पॅन (पर्मनंट अकाउंट नंबर) असला म्हणजे विवरणपत्र भरावेच लागते असा गैरसमज असतो. विवरणपत्र भरण्यासाठी निकष वेगळे आहेत. ज्या वैयक्तिक किंवा हिंदू अविभक्त कुटुंबांचे एकूण उत्पन्न (कलम ८० च्या, कलम ५४, ५४ एफ, ५४ ईसी, वगैरेंच्या वजावटीपूर्वी) कमाल करमुक्त मर्यादेपेक्षा (खाली दर्शविल्याप्रमाणे) जास्त आहे अशांना विवरणपत्र भरणे बंधनकारक आहे.

’ वय ६० वर्षांपेक्षा कमी असणारा वैयक्तिक करदाता किंवा हिंदू अविभक्त कुटुंब यासाठी : २,५०,००० रुपये

’ वैयक्तिक करदाता (निवासी भारतीय) ज्याचे वय २०१९-२० या आर्थिक वर्षांमध्ये केव्हाही ६० वर्षे किंवा त्यापेक्षा जास्त आहे आणि ८० वर्षांपेक्षा कमी आहे  : ३,००,००० रुपये

’  वैयक्तिक करदाता (निवासी भारतीय) ज्याचे वय २०१९-२० या आर्थिक वर्षांमध्ये केव्हाही ८० वर्षे किंवा त्यापेक्षा जास्त आहे :

५,००,००० रुपये

याला काही अपवाद आहेत. म्हणजेच ज्या करदात्यांचे उत्पन्न वर दर्शविलेल्या मर्यादेपेक्षा कमी असेल आणि

१. अशा निवासी भारतीयांची भारताबाहेर संपत्ती असेल किंवा भारताबाहेरील संपत्तीत फायदेशीर मालकी असेल किंवा भारताबाहेरील खात्यात सही करण्याचा अधिकार असेल तर त्या करदात्याला विवरणपत्र भरणे अनिवार्य आहे.

२. त्यांनी आर्थिक वर्षांत खालील व्यवहार केलेले असतील तर त्यांना विवरणपत्र भरणे अनिवार्य आहे. (ही तरतूद २०१९-२० या आर्थिक वर्षांपासून लागू आहे.)

अ) एक कोटी रुपयांपेक्षा जास्त रक्कम बँकेच्या चालू खात्यात रोखीने जमा केली असल्यास, किंवा

ब) दोन लाख रुपयांपेक्षा जास्त रक्कम स्वत:च्या किंवा दुसऱ्याच्या परदेश प्रवासासाठी खर्च केली असल्यास (या प्रवासात सूचित केलेल्या शेजारी देशात किंवा तीर्थयात्रेसाठीच्या प्रवासाचा समावेश नाही), किंवा

क) एक लाख रुपयांपेक्षा जास्त रक्कम वीज बिलापोटी खर्च केली असल्यास.

करदात्यांनी आपले उत्पन्न आणि विवरणपत्र भरण्याचे इतर निकष तपासून विवरणपत्र भरणे अनिवार्य आहे किंवा नाही हे ठरवावे. ज्या करदात्याला विवरणपत्र भरणे अनिवार्य आहे आणि त्याने ते मुदतीत भरले नाही तर त्याला विलंब शुल्क भरावे लागू शकते.

विवरणपत्र कोणत्या फॉर्ममध्ये भरावे :

करदात्यांनी योग्य विवरणपत्राच्या फॉर्मची निवड करणे गरजेचे आहे. विवरणपत्र कोणत्या फॉर्ममध्ये भरावे हे करदत्याच्या उत्पन्नावरून, निवासी दर्जा, कंपनीत संचालक आहे का, नोंदणीकृत नसलेल्या कंपनीचे शेअर्स असणे यावर अवलंबून असते. कोणत्या करदत्यांना कोणता फॉर्म लागू होतो याबद्दलची माहिती खालीलप्रमाणे :

फॉर्म १ :

कोणत्या करदात्यांना भरता येतो : हा फॉर्म फक्त वैयक्तिक निवासी भारतीय करदात्यांसाठी आहे.

कोणत्या करदात्यांना भरता येत नाही : हा फॉर्म खालील वैयक्तिक करदात्यांना भरता येत नाही :

१. अनिवासी भारतीय, २. करदाता कोणत्याही कंपनीत संचालक (डायरेक्टर) असेल तर, ३. करदात्याकडे २०१९-२० या आर्थिक वर्षांत कधीही नोंदणीकृत नसलेल्या कंपन्यांचे शेअर्स असतील, ४) करदात्याकडे भारताबाहेर संपत्ती किंवा भारताबाहेरील संपत्तीत आर्थिक स्वारस्य असेल, ५) करदाता भारताबाहेरील खात्यात अधिकृत सही करणारा असेल तर आणि ६) करदात्याचे भारताबाहेर उत्पन्न असेल तर

कोणते उत्पन्न असेल तर भरता येतो : हा फॉर्म खालील प्रकारचे उत्पन्न असणाऱ्या करदात्यांनाच भरता येते :

१. एकूण उत्पन्न ५० लाख रुपयांपेक्षा कमी, किंवा २. फक्त वेतन किंवा निवृत्तिवेतन, किंवा ३. एका घरापासूनच्या उत्पन्न किंवा ४. इतर उत्पन्नामध्ये व्याज आणि/किंवा फॅमिली पेन्शनचा समावेश

करदात्याच्या उत्पन्नात इतर व्यक्तींचे उत्पन्न मिसळले जात असेल तर (उदा. पती/पत्नी, अजाण मुलगा/मुलगी वगैरे) त्याचे उत्पन्नसुद्धा वरील उत्पन्नाच्या स्रोतापासूनच असले पहिजे.

फॉर्म २ :

कोणत्या करदात्यांना भरता येतो : हा फॉर्म वैयक्तिक, हिंदू अविभक्त कुटुंब आणि ज्या करदात्यांना फॉर्म १ लागू होत नाही अशा करदात्यांसाठी आहे.

कोणत्या करदात्यांना भरता येत नाही : ज्या करदात्यांच्या उत्पन्नात धंदा-व्यवसायाच्या उत्पन्नाचा समावेश आहे अशांना हा फॉर्म भरता येत नाही.

फॉर्म ३ :

ज्या वैयक्तिक किंवा हिंदू अविभक्त कुटुंबांच्या उत्पन्नामध्ये धंदा-व्यवसायाच्या उत्पन्नाचा समावेश होतो आणि फॉर्म १, फॉर्म २ किंवा फॉर्म ४ भरण्यास जे पात्र नाहीत त्या करदात्यांना फॉर्म ३ मध्ये विवरणपत्र भरावे लागते.

फॉर्म ४ :

कोणत्या करदात्यांना भरता येतो : हा फॉर्म वैयक्तिक निवासी भारतीय, हिंदू अविभक्त कुटुंब आणि भागीदारी संस्था (एलएलपी सोडून) यांना भरता येतो.

कोणत्या करदात्यांना भरता येत नाही : हा फॉर्म खालील वैयक्तिक करदात्यांना भरता येत नाही :

१. अनिवासी भारतीय, २. करदाता कोणत्याही कंपनीत संचालक (डायरेक्टर) असेल तर, ३. करदात्याकडे २०१९-२० या आर्थिक वर्षांत कधीही नोंदणीकृत नसलेल्या कंपन्यांचे शेअर्स असतील, ४. करदात्याकडे भारताबाहेर संपत्ती किंवा भारताबाहेरील संपत्तीत आर्थिक स्वारस्य असेल, ५. करदाता भारताबाहेरील खात्यात अधिकृत सही करणारा असेल तर, ६. करदात्याचे भारताबाहेर उत्पन्न असेल तर.

कोणते उत्पन्न असेल तर भरता येतो : हा फॉर्म खालील प्रकारचे उत्पन्न असणाऱ्या करदात्यांनाच भरता येतो :

१. एकूण उत्पन्न ५० लाख रुपयांपेक्षा कमी, किंवा २. फक्त वेतन किंवा निवृत्तिवेतन, किंवा ३. एका घरापासूनच्या उत्पन्न किंवा ४. इतर उत्पन्नामध्ये व्याज आणि/किंवा फॅमिली पेंशनचा समावेश. ५. धंदा-व्यवसायातील उत्पन्न हे अनुमानित करावर ‘कलम ४४ एडी’नुसार (ज्याची उलाढाल २ कोटी रुपयांपेक्षा कमी), ६. ठरावीक व्यवसायातील उत्पन्न हे अनुमानित करावर ‘कलम ४४ एडीए’नुसार (ज्याची उलाढाल ५० लाख रुपयांपेक्षा कमी), ७. वाहतूक धंद्यातील उत्पन्न हे अनुमानित करावर ‘कलम ४४ एडीई’नुसार (ज्यांच्याकडे १० पेक्षा कमी मालवाहक गाडय़ा आहेत.)

करदात्याच्या उत्पन्नात इतर व्यक्तींचे उत्पन्न मिसळले जात असेल तर (उदा. पती/पत्नी, अजाण मुलगा/मुलगी वगैरे) त्याचे उत्पन्नसुद्धा वरील उत्पन्नाच्या स्रोतापासूनच असले पहिजे.

विवरणपत्रामध्ये द्यावयाची इतर माहिती  :

१. अनिवासी भारतीयांसाठी : कोणत्या अधिकार क्षेत्रातील निवासी आहेत आणि त्या क्षेत्रामधील करदात्याचा ओळख क्रमांक द्यावा लागेल. जे भारतीय नागरिक आहेत किंवा मूळ भारतीय नागरिक आहेत त्यांना आर्थिक वर्ष २०१९-२० मधील भारतातील वास्तव्य आणि मागील चार वर्षांतील भारतातील वास्तव्य किती दिवस आहे ते नमूद करावे लागेल.

२. ज्या करदात्यांनी या वर्षी स्थावर मालमत्तेची विक्री केलेली असल्यास, मालमत्ता खरेदी करणाऱ्याचा तपशील द्यावा लागेल, त्याचे नाव, पत्ता, पॅन/आधार क्रमांक, मालमत्तेतील त्याचा हिस्सा असा तपशील दीर्घ मुदतीच्या आणि अल्प मुदतीच्या भांडवली नफ्यासाठी द्यावा लागेल. या तरतुदीमूळे खरेदीदाराचा पॅन घेणे गरजेचे झाले आहे. करदात्याने एकापेक्षा जास्त मालमत्तेची विक्री केली असल्यास प्रत्येक विक्रीचा तपशील विवरणपत्रात द्यावा लागेल. जर स्थावर मालमत्तेच्या विक्रीवर उद्गम कर (टीडीएस) कापला गेला असेल तर मालमता खरेदी करणाऱ्याचा पॅन नमूद करणे बंधनकारक आहे.

३. करदाता जर आर्थिक वर्ष २०१९-२० मध्ये केव्हाही, एखाद्या कंपनीत संचालक (डायरेक्टर) असेल तर त्याला त्या कंपनीचे नाव, पॅन, कंपनी शेअर बाजारात नोंदणीकृत आहे किंवा नाही, आणि करदात्याचा डीन (संचालक ओळख क्रमांक) हा तपशील विवरणपत्रात द्यावा लागेल. कंपनी जर भारताबाहेरील असेल तर कंपनीचा पॅन नमूद करणे बंधनकारक नाही.

४. करदात्याकडे जर आर्थिक वर्ष २०१९-२० मध्ये केव्हाही, एखाद्या शेअर बाजारात नोंदणीकृत नसलेल्या कंपनीचे शेअर्स असतील तर त्याचा तपशील विवरणपत्रात द्यावा लागेल. या तपशिलामध्ये कंपनीचे नाव, पॅन, वर्षांच्या सुरुवातीला किती शेअर्स होते, या वर्षी किती शेअर्स खरेदी केले, किती हस्तांतरित केले आणि वर्षांच्या शेवटी किती शेअर्स आहेत आणि त्याची खरेदी किंवा विक्री किंमत याचा समावेश होतो. हा तपशील अशा शेअर्सपासून उत्पन्न असले किंवा नसले तरीही द्यावयाचा आहे. जे करदाते शेअर बाजारात नोंदणीकृत कंपन्यांचे व्यवहार करतात त्यांना नोंदणीकृत कंपन्यांच्या शेअर्सचा तपशील द्यावा लागणार नाही. शेअर बाजारात नोंदणीकृत असलेल्या कंपनीने नंतर शेअर बाजारातील नोंदणी काढून घेतली असेल तर त्याचा तपशील करदात्याला विवरणपत्रात द्यावा लागेल.

५. शेअर बाजारात नोंदणीकृत असलेल्या कंपन्यांच्या शेअर्सची किंवा म्युच्युअल फंडाच्या युनिट्सची विक्री करून दीर्घ मुदतीचा भांडवली नफा झाला असेल तर त्या प्रत्येक स्क्रिप्टप्रमाणे किंवा फंडाच्या युनिट्सप्रमाणे तपशील विवरणपत्रात द्यावा लागेल, पूर्वी एकूण खरेदी, एकूण विक्री आणि एकूण भांडवली नफा द्यावा लागत होता.

६. ज्या करदात्यांचे उत्पन्न कमाल करमुक्त मर्यादेपेक्षा कमी आहे आणि त्यांना विवरणपत्र भरणे अनिवार्य नाही. परंतु ते नव्याने जोडण्यात आलेल्या कलमानुसार (म्हणजेच १ कोटी रुपयांपेक्षा जास्त रक्कम चालू खात्यात जमा केल्यास किंवा दोन लाख रुपयांपेक्षा जास्त रक्कम परदेश प्रवासावर खर्च केले असल्यास किंवा एक लाख रुपयांपेक्षा जास्त रकमेचे वीज बिल भरले असेल तर) विवरणपत्र भरावे लागत असेल तर त्यांना अशा जमा रकमेचा किंवा खर्चाचा तपशील विवरणपत्रात द्यावा लागेल. ज्या करदात्यांचे उत्पन्न कमाल करमुक्त मर्यादेपेक्षा जास्त आहे आणि त्यामुळे त्यांना विवरणपत्र भरणे अनिवार्य आहे अशांना अशा जमा रकमेचा किंवा खर्चाचा तपशील विवरणपत्रात द्यावा लागणार नाही.

लेखक सनदी लेखाकार आणि कर सल्लागार

pravin3966@rediffmail.com

लोकसत्ता आता टेलीग्रामवर आहे. आमचं चॅनेल (@Loksatta) जॉइन करण्यासाठी येथे क्लिक करा आणि ताज्या व महत्त्वाच्या बातम्या मिळवा.

First Published on November 9, 2020 12:14 am

Web Title: income tax return 2020 how to file income tax return zws 70
Next Stories
1 माझा पोर्टफोलियो : वित्तीय क्षेत्रात मूल्यात्मक गुंतवणूक संधी
2 बंदा रुपया : व्यावसायिकता-समाजभानाची ‘युनिटी’
3 अर्थ वल्लभ : पंत मेले राव चढले
Just Now!
X