जन्माष्टमीचा उपवास रात्री १२ नंतर सोडावा की दुसऱ्या दिवशी? काय खावे, काय खाऊ नये? अनेकांकडून होते ‘ही’ १ चूक; पाहा पारणाचा योग्य मुहूर्त

श्रीकृष्ण जन्माष्टमीच्या दिवशी अनेक भाविक सूर्योदयापासून उपवास करतात. काही जण दिवसभर फलाहार करतात; तर काही जण निर्जल उपवास करण्याची पद्धत पाळतात. मात्र, उपवास कधी सोडायचा याबाबत अनेकदा संभ्रम निर्माण होतो. त्यामुळे जन्माष्टमीच्या व्रताची पद्धत, आहाराचे नियम आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे उपवास सोडण्याची वेळ जाणून घेणे आवश्यक आहे.

जन्माष्टमीचा उपवास कसा करतात?

जन्माष्टमीच्या उपवासाची तयारी साधारणपणे एक दिवस आधीपासून केली जाते. सप्तमीच्या दिवशी सात्त्विक आहार घेऊन, दुसऱ्या दिवशीच्या उपवासासाठी तयारी केली जाते. उपवासाच्या दिवशी सकाळी स्नान करून स्वच्छ वस्त्रे परिधान केली जातात. त्यानंतर श्रीकृष्णाची पूजा करून उपवासाचा संकल्प केला जातो.

उपवास करणाऱ्या व्यक्तीच्या क्षमतेनुसार फलाहार किंवा निर्जल उपवास करण्याची पद्धत आहे. मात्र, उपवास करताना शरीराची क्षमता लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे. विशेषतः लहान मुले, ज्येष्ठ नागरिक, गर्भवती महिला किंवा आरोग्याशी संबंधित अडचणी असलेल्या व्यक्तींनी कठोर उपवास करण्यापूर्वी वैद्यकीय सल्ला घेणे योग्य ठरते.

जन्माष्टमीच्या उपवासात काय खाऊ शकता?

फलाहार करणाऱ्यांना केळी, सफरचंद, डाळिंब यांसारखी फळे खाता येतात. त्याशिवाय दही, साबुदाणा, कुट्टूचे पीठ यांसारखे उपवासाचे पदार्थही प्रचलित आहेत.

उपवासाच्या पदार्थांमध्ये नेहमीच्या मिठाऐवजी सैंधव मीठ वापरण्याची पद्धत आहे. तसेच साखरेऐवजी गूळ किंवा मधाचा वापर काही ठिकाणी केला जातो. मात्र, उपवासाच्या आहाराचे नियम प्रदेश, कुटुंब आणि धार्मिक परंपरेनुसार वेगवेगळे असू शकतात.

काय टाळावे?

जन्माष्टमीच्या उपवासात नेहमीचे धान्य खाणे टाळले जाते. तसेच कांदा, लसूण, मांसाहार आणि मद्यपान टाळण्याची धार्मिक परंपरा आहे. उपवास करणाऱ्यांनी आपल्या प्रचलित व्रतपद्धतीनुसार आहार घ्यावा.

निर्जल उपवास करणारे भाविक पारण होईपर्यंत पाणीही घेत नाहीत. मात्र, हा कठोर उपवास प्रत्येकाच्या आरोग्यासाठी योग्य असेलच, असे नाही. त्यामुळे केवळ धार्मिक परंपरेचे पालन करण्यासाठी आरोग्याला धोका निर्माण होईल असा उपवास करणे टाळावे.

मध्यरात्री श्रीकृष्ण जन्मानंतर काय करतात?

जन्माष्टमीच्या रात्री श्रीकृष्ण जन्माची वेळ मध्यरात्री मानली जाते. त्या वेळी श्रीकृष्णाची पूजा, अभिषेक, आरती आणि नैवेद्य दाखवण्याची पद्धत आहे. पंचामृताने अभिषेक करून भगवान श्रीकृष्णाला नैवेद्य दाखवला जातो आणि त्यानंतर प्रसादाचे वाटप केले जाते.

मात्र, यानंतर लगेच उपवास सोडायचा की, दुसऱ्या दिवशी सकाळी पारण करायचे, हा महत्त्वाचा प्रश्न आहे.

मग जन्माष्टमीचा उपवास कधी सोडायचा?

याच प्रश्नाचे उत्तर जन्माष्टमीचे व्रत करणाऱ्यांसाठी सर्वांत महत्त्वाचे आहे. ज्या भाविकांच्या कुटुंबात मध्यरात्री श्रीकृष्ण जन्मानंतर व्रत सोडण्याची परंपरा आहे, ते पूजा आणि नैवेद्य झाल्यानंतर प्रसाद ग्रहण करून उपवास सोडू शकतात. त्यानंतर सात्त्विक भोजन घेण्याची पद्धत आहे.

तर काही धार्मिक परंपरांमध्ये जन्माष्टमीचे व्रत दुसऱ्या दिवशी सूर्योदयानंतर सोडले जाते. त्यामुळे पारणाची अचूक वेळ स्थानिक पंचांगातील तिथी आणि परंपरेनुसार निश्चित केली जाते.

म्हणून रात्री १२ वाजताच उपवास सोडणे सर्वांसाठी अनिवार्य आहे किंवा दुसऱ्या दिवशीच उपवास सोडावा, असा एकच नियम नाही. आपल्या प्रचलित धार्मिक पद्धतीनुसार आणि त्या वर्षाच्या पंचांगातील पारणाची वेळ पाहून व्रत सोडणे योग्य ठरते.

जन्माष्टमीच्या व्रताचे पालन करताना श्रद्धेपेक्षा आरोग्याला धोका पोहोचणार नाही याची काळजी घेणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.

(टीप : जन्माष्टमीच्या व्रताच्या पद्धती, उपवासाचे नियम आणि पारणाची वेळ प्रदेश, कुटुंबाची परंपरा आणि स्थानिक पंचांगानुसार बदलू शकते. व्रत करणाऱ्यांनी त्या वर्षाच्या स्थानिक पंचांगातील तिथी व पारणाची वेळ तपासावी. आरोग्याशी संबंधित अडचणी असल्यास कठोर उपवास करण्यापूर्वी वैद्यकीय सल्ला घ्यावा.)