सोन्याचे दर वाढले आणि उतरले तरीही कारागिरांमध्ये सामसूम , गुंतवणूक दागिन्यांऐवजी सोन्याच्या बिस्किटात अधिक

छत्रपती संभाजीनगरच्या जवाहरनगरच्या सराफा लाईनमधील महानंदा स्वामी शुक्रवारीही निवांत होत्या, मणीमंगळसूत्राची पोत बसवून घेण्यासाठी येणाऱ्या महिला ग्राहकांच्या प्रतीक्षेत. त्यांच्याच जवळच्या दुकानामध्ये शेवटच्या कोपऱ्यात गणेश टेहरेही तसे बसूनच होते. सोने विक्रीच्या व्यवसायात उतरलेल्या बड्या दुकानदारांकडे कारागिर हे पगारी नोकरदार. त्यांना घट (मजुरी) मिळत नाही. थेट लाखांच्या आसपास पगार ठरलेला. शिवाय त्यांचे काम आधुनिक यंत्रसामुग्रीच्या आधारे होते. पारंपरिक सराफा व्यावसायिकांकडे असणाऱ्या कारागिर पगार अधिक घट मिळकतीवर असतो. कामकाज सोन्याच्या किमतीनुसार १० ते १२ टक्केवारीवर मजुरीवर चालते. म्हणजे पारंपरिक सराफा व्यावसायिकाकडे पगारावर असलेल्या कारागिरांना १० ग्रॅमवर १५० मिली घट मिळते.

सध्या सोन्याचे दर जरी वाढलेले असले तरी त्या तुलनेत कारागिरांच्या हातांना अपेक्षित काम नसल्याचे गणेश टेहरे यांनी सांगितले. सराफा व्यावसायिक आनंद वर्मा यांनी सांगितले की, साधारणपणे कारागिरांची मजुरी ही पाच टप्प्यात विभागली जाते. टिकल्या पाडणारा, सांधे भरणारा (जाॅईंट), चकाकी-झळाळी देणारा (पाॅलिश), ताश करणारा, आवरण साधनसामुग्रीमधील कारागिर, असे ते पाच टप्पे असतात. या पाच टप्प्यातील कारागिरांमध्ये घडणावळ विभागली जाते. सोन्याचे दर चार पाऊल पुढे आणि एक पाऊल मागे, या पद्धतीने वाढत जात आहेत. परवा म्हणजे २८ जानेवारी रोजी ग्रॅममागे १६ हजार असलेला दर एकदम १८ हजार झाला आणि आज (३० जानेवारी) १७ हजारांपर्यंत घसरला. हा चढउतार ठीक. परंतु खरेदी होणारे सोने बहुतांश हे २४ कॅरेटमध्येच असून गुंतवणूक म्हणूनच घेतले जाते. दागिन्यांसाठी सोने खरेदी आता फारसी होत नाही. सोने खरेदीच्या तुलनेत १० टक्केही काम कारागिरांकडे उरले नाही.

छत्रपती संभाजीनगरमध्ये मुलमची बाजार, नाथ गल्ली, रंगार गल्ली, सराफा बाजार, कसारी बाजार, अशी काही ठिकाणे ही सोने खरेदी-विक्रीची आहेत. जवळपास ५ हजारांच्या संख्येने परप्रांतीय कारागिर असून, त्यातील बहुतांश हे पश्चिम बंगालमधील आहेत. मागील २० ते २५ वर्षांपासून त्यांचे येथे वास्तव्य आहे. सहकारी कारागिरांची संख्या जोडून काही यंत्रसामुग्रीही आणून ते आता येथे स्थायिक झाले आहेत. टेम्पल ज्वेलरी, गेरू पाॅलिशसारखी कामे त्यांच्याकडे स्थानिक सराफा व्यावसायिक देतात.

महानंदा स्वामी म्हणाल्या, पोत विणण्याचे काम अनेक वर्षांपासून करते आहे. एखाद्या मंगळसूत्राचा धागा बदलायचा असेल तर २० रुपये मजुरी घेते. मणी बदलून द्यायचे असतील तर ६० रुपये. इतर काही काम असेल तर १५० रुपये घेते. परंतु, असे काम दिवसभरात चार-पाचच येतात. बाकी वेळ बसूनच राहावे लागते. सोन्याचे दर वाढत आहेत. आपली मजुरी जेवढ्याला तेवढीच आहे.