Surpanakha Husband Vidyutjihva history: रामायणातील शूर्पणखा म्हटले की, बहुतेकांच्या डोळ्यांसमोर पंचवटीतील एकच प्रसंग उभा राहतो… रामाकडे आकर्षित झालेली राक्षसी, लक्ष्मणाकडून झालेले तिचे विद्रूपीकरण आणि त्यानंतर उसळलेला संघर्ष. परंतु या प्रसिद्ध प्रसंगाआधीही शूर्पणखेचे एक स्वतंत्र आयुष्य होते. अनेक उत्तरकालीन रामायणपरंपरांनुसार तिचा पती विद्युत्जिह्व, म्हणजेच विद्युत्जिह्वा किंवा विद्युत्जीव नावाचा एक बलाढ्य असुरयोद्धा होता. त्याच्या मृत्यूची कथा शूर्पणखेच्या व्यक्तिमत्त्वाला प्रेम, वैधव्य, कौटुंबिक सत्ता आणि राजकीय संघर्षाचा वेगळा संदर्भ देते.
विद्युत्जिह्व कोण होता?
विद्युत्जिह्वाचे नाव संस्कृतमधील ‘विद्युत्’ आणि ‘जिह्वा’ या शब्दांपासून तयार झालेला आहे..अर्थात विजेसारखी जीभ असलेला किंवा विजेप्रमाणे प्रखर असलेला. उत्तरकांडाशी संबंधित परंपरांमध्ये त्याचा संबंध कालकेय असुरांशी जोडला जातो. कालकेय हे देवांशी संघर्ष करणारे आणि स्वतंत्र सामरिक शक्ती असलेले असुरकूळ म्हणून पुराणकथांमध्ये वर्णिले गेले आहे.
शूर्पणखा ही विश्रवा आणि कैकसीची कन्या, तर रावण, कुंभकर्ण आणि विभीषण यांची बहीण होती. काही उत्तरकालीन कथांनुसार तिने कुटुंबाच्या इच्छेपेक्षा स्वतःच्या पसंतीने विद्युत्जिह्वाशी विवाह केला. त्यामुळे हा विवाह केवळ दोन व्यक्तींचे नाते न राहता लंकेच्या राजघराण्याचा एका स्वतंत्र असुरकुळाशी झालेला राजकीय संबंध ठरला.
तथापि, वाल्मीकी रामायणाच्या अरण्यकांडातील पंचवटी प्रसंगात शूर्पणखेच्या पतीचे नाव किंवा तिच्या वैवाहिक जीवनाचा तपशील दिलेला नाही. विद्युत्जिह्वाची विस्तृत कथा प्रामुख्याने उत्तरकांड, त्यावरील भाष्ये आणि नंतरच्या प्रादेशिक-पौराणिक पुनर्कथनांत विकसित झालेली दिसते.
रावणाचा विवाहाला विरोध होता का?
लोकप्रिय लेखांमध्ये रावणाने शूर्पणखेच्या प्रेमविवाहाला स्पष्ट विरोध केल्याचे सांगितले जाते. विद्युत्जिह्व प्रतिस्पर्धी कालकेय कुळातील असल्यामुळे रावणाने हे नाते मान्य केले नाही, अशीही कथा आढळते. मात्र सर्व प्राचीन पाठांमध्ये या विरोधाचे एकसारखे वर्णन नाही.
उत्तरकांडाच्या कथानकानुसार रावणाने दिग्विजयाच्या मोहिमेत कालकेयांवर हल्ला केला. त्या युद्धात अनेक कालकेयांसह विद्युत्जिह्वाचाही वध झाला. काही पुनर्कथने हा वध जाणूनबुजून केलेला मानतात; काहींमध्ये युद्धाच्या गोंधळात रावणाच्या हातून आपल्या बहिणीचा पती मारला गेला, असे म्हटले जाते. त्यामुळे “रावणाने विवाहाला विरोध असल्यामुळेच विद्युत्जिह्वाला मारले” हा निष्कर्ष सर्वमान्य प्राचीन पुराव्यांवर आधारित नाही.
शूर्पणखेने पतीच्या मृत्यूबद्दल रावणाला दोष दिला, अशी परंपरा मात्र तिच्या दु:खाचे गांभीर्य दाखवते. आपल्याच भावाच्या महत्त्वाकांक्षी युद्धमोहिमेत तिचे वैवाहिक आयुष्य उद्ध्वस्त झाले होते. काही आवृत्त्यांनुसार रावणाने तिची समजूत घालण्यासाठी तिला दंडकारण्यात पाठवले आणि खर-दूषणांना तिचे संरक्षण करण्यास सांगितले. यामुळे पंचवटीतील तिची उपस्थिती केवळ योगायोग नव्हती; ती लंकेच्या राजकीय प्रभावक्षेत्राचा भाग होती, असा अर्थही निघतो.
विद्युत्जिह्वाचा मृत्यू
विद्युत्जिह्वाच्या मृत्यूची निश्चित, सर्व परंपरांना मान्य असलेली एकच आवृत्ती नाही. सर्वाधिक प्रचलित कथेनुसार रावणाने कालकेयांविरुद्ध युद्ध करताना त्याचा वध केला. काही कथांत रावणाला युद्ध संपल्यानंतरच आपण बहिणीच्या पतीला मारल्याचे समजते. इतर पुनर्कथनांत हा वध राजकीय वैरातून जाणीवपूर्वक झाल्याचे रंगवले जाते.
ही भिन्नता रामायणाच्या बहुपरंपरात्मक स्वरूपामुळे निर्माण झाली आहे. ए. के. रामानुजन आणि पाउला रिचमन यांसारख्या अभ्यासकांनी रामकथा एका स्थिर ग्रंथापुरती मर्यादित नसून संस्कृत, तमिळ, तेलुगू, बंगाली, जैन, बौद्ध आणि आग्नेय आशियाई परंपरांत सतत बदलत गेल्याचे स्पष्ट केले आहे. त्यामुळे विद्युत्जिह्वाच्या कथेकडे “एकमेव ऐतिहासिक सत्य” म्हणून नव्हे, तर विकसित होत गेलेल्या कथापरंपरेचा भाग म्हणून पाहणे योग्य ठरेल.
शूर्पणखेला मुलगा होता का?
काही इंटरनेट लेख आणि मौखिक कथांमध्ये जंबुमाली हा शूर्पणखा आणि विद्युत्जिह्वाचा मुलगा होता, असे सांगितले जाते. परंतु वाल्मिकी रामायणाच्या युद्धकांडात रामाशी किंवा हनुमानाशी लढणारा जंबुमाली हा रावणाचा सेनापती प्रहस्ताचा पुत्र म्हणून ओळखला जातो. त्यामुळे जंबुमालीला शूर्पणखेचा मुलगा म्हणण्यासाठी मुख्य वाल्मीकी पाठात स्पष्ट आधार आढळत नाही.
काही प्रादेशिक आख्यायिकांमध्ये शूर्पणखेच्या मुलाचे वेगळे नाव किंवा स्वतंत्र कथा आढळू शकते; परंतु त्या सर्व परंपरांना मूळ वाल्मिकी रामायणाचे विधान समजणे चुकीचे ठरेल.
ही कथा आजही महत्त्वाची का आहे?
विद्युत्जिह्वाची कथा शूर्पणखेला केवळ ‘रामावर मोहित झालेली राक्षसी’ या एकरेषीय चौकटीतून बाहेर काढते. ती आधीच पती गमावलेली, भावाच्या साम्राज्यवादी महत्त्वाकांक्षेमुळे जखमी झालेली आणि पुरुषसत्ताक राजकारणात दुय्यम ठरलेली स्त्री होती, असे काही आधुनिक अभ्यासक आणि साहित्यिक या कथेचा असा वेगळा अर्थ लावतात.
याचा अर्थ पंचवटीतील तिची प्रत्येक कृती केवळ सूडातूनच झाली, असा निश्चित दावा करता येत नाही. पण तिच्या भूतकाळाची जाणीव झाल्यावर तिच्या वर्तनातील आक्रमकता, असुरक्षितता आणि भावनिक उद्रेक वेगळ्या प्रकाशात दिसतात. तिचे विद्रूपीकरण, खर-दूषणांचा वध आणि रावणाकडे केलेली तक्रार पुढे सीताहरण आणि लंकायुद्धाला कारणीभूत ठरतात. अशा रीतीने वैयक्तिक अपमान, कौटुंबिक हिंसा आणि साम्राज्यवादी राजकारण यांची एक साखळी संपूर्ण रामकथेचे भविष्य बदलते.
विद्युत्जिह्वाची शोकांतिका म्हणूनच महत्त्वाची ठरते. ती आपल्याला स्मरण करून देते की महाकाव्यातील तथाकथित खलनायकांनाही स्वतःचा इतिहास, दु:ख आणि सामाजिक संदर्भ असतो. मात्र ही कथा सांगताना मूळ ग्रंथातील उल्लेख, उत्तरकांडातील परंपरा आणि आधुनिक कल्पनाविस्तार यांची सरमिसळ न करता त्यांच्यातील सीमारेषा स्पष्ट ठेवणे आवश्यक आहे.
संदर्भ
Vālmīki. (1960–1975). The Vālmīki Rāmāyaṇa: Critical Edition. Oriental Institute, Maharaja Sayajirao University of Baroda. Archive catalogue
Goldman, R. P., et al. (Trans.). (1984–2017). The Rāmāyaṇa of Vālmīki. Princeton University Press. Publisher
Shastri, H. P. (Trans.). (1952–1959). The Rāmāyaṇa of Vālmīki. Shanti Sadan. Internet Sacred Text Archive
