विमानतळाची गरजच संपणार? पाण्यावरून उड्डाण करणारे ‘युरेका’ काय आहे?

कंपनीच्या मते, ‘युरेका’च्या माध्यमातून मालवाहतुकीचा कालावधी काही आठवड्यांवरून काही तासांपर्यंत कमी करण्याचे उद्दिष्ट आहे. विशेष म्हणजे, विमानतळ किंवा त्यासाठी स्वतंत्र पायाभूत सुविधा उभारण्याची गरज नसल्याने मालवाहतुकीचा खर्चही मोठ्या प्रमाणात कमी करण्याचा कंपनीचा दावा आहे.

एक टन माल, २ हजार किलोमीटर अंतर अॅस्पेरा इंडस्ट्रीजच्या संस्थापक आणि मुख्य कार्यकारी अधिकारी खुशी मित्तल यांनी शनिवारी ‘युरेका’ची घोषणा केली. कंपनीने दिलेल्या माहितीनुसार, हे विमान १,००० किलोपर्यंत माल स्वयंचलितपणे वाहून नेऊ शकते. त्याची कार्यक्षमता समुद्रसपाटीपासून सुमारे ६,५०० फूट उंचीवर ठेवण्याचे नियोजन असून, त्याची लक्ष्यित श्रेणी २,००० किलोमीटर आहे. मालवाहतुकीसाठी या विमानाचा वापर केल्यास समुद्रमार्गाच्या तुलनेत अधिक वेग आणि पारंपरिक हवाई वाहतुकीच्या तुलनेत कमी खर्च, अशी संकल्पना कंपनीने मांडली आहे.

प्रतिटन-किलोमीटर खर्च एक डॉलरपेक्षा कमी?

‘युरेका’च्या सर्वाधिक लक्षवेधी दाव्यांपैकी एक म्हणजे त्याचा मालवाहतूक खर्च. कंपनीच्या मते, सुरुवातीच्या विमानातून मालवाहतुकीचा खर्च प्रतिटन-किलोमीटर एक डॉलरपेक्षा कमी ठेवण्याचे लक्ष्य आहे. भविष्यात मोठ्या प्रमाणावर विमानांचा ताफा कार्यरत झाल्यास हा खर्च ५० सेंटपेक्षाही कमी होऊ शकतो, असा अॅस्पेराचा अंदाज आहे. मात्र हे आकडे सध्या कंपनीने मांडलेली उद्दिष्टे आहेत. प्रत्यक्ष व्यावसायिक वापर सुरू झाल्यानंतरच या खर्चाचा दावा कितपत साध्य होतो, हे स्पष्ट होणार आहे.

समुद्रातून वाहतूक स्वस्त पण विलंब अधिक

अॅस्पेराच्या मते, जगातील सुमारे ८० टक्के व्यापार अजूनही समुद्रमार्गे होतो. मात्र समुद्री वाहतुकीला मोठा कालावधी लागतो. पुरवठा साखळीतील विलंबाचा परिणाम टाळण्यासाठी कारखाने आणि कंपन्यांना अनेक आठवड्यांचा अतिरिक्त साठा ठेवावा लागतो. कंपनीच्या म्हणण्यानुसार, हवाई मार्गाने एक टन माल वाहून नेण्याचा खर्च समुद्री वाहतुकीच्या तुलनेत सुमारे २० पट अधिक असतो. त्यामुळे हवाई वाहतुकीचा खर्च कमी करणे हे अभियांत्रिकीचे आव्हान असल्याचे मित्तल यांनी म्हटले आहे. याच समस्येवर ‘युरेका’च्या माध्यमातून तोडगा काढण्याचा कंपनीचा प्रयत्न आहे.

विमानतळ नको; पाण्यालाच धावपट्टी

‘युरेका’च्या संकल्पनेतील सर्वात महत्त्वाचा भाग म्हणजे त्याला पारंपरिक विमानतळाची आवश्यकता नाही. हे विमान पाण्याचा धावपट्टी म्हणून वापर करू शकते. अॅस्पेराच्या मते, जगातील १९३ पैकी १५० देशांना समुद्रकिनारा आहे. अनेक शहरे, बंदरे आणि औद्योगिक केंद्रे जलस्रोतांच्या आसपास विकसित झालेली आहेत. त्यामुळे मालवाहतुकीसाठी नव्या विमानतळांचे जाळे उभारण्याऐवजी उपलब्ध जलक्षेत्राचा वापर करता येऊ शकतो, असा कंपनीचा दावा आहे.कंपनीच्या मते, पृथ्वीच्या सुमारे ७१ टक्के भागावर पाणी असल्याने जलक्षेत्राचा हा वापर मालवाहतुकीसाठी मोठी संधी निर्माण करू शकतो.

जुन्या सीप्लेन संकल्पनेत नवा बदल

पाण्यावरून उड्डाण करणारे सीप्लेन ही संकल्पना नवी नाही. मात्र १९५०च्या दशकानंतर अशा विमानांचा वापर मोठ्या प्रमाणावर कमी झाला. विमानाच्या तळाशी असलेल्या पारंपरिक ‘स्टेप्ड हल’मुळे उड्डाणाच्या वेळी हवेचा प्रतिरोध वाढत असल्याचे कंपनीचे म्हणणे आहे. अॅस्पेराने ‘युरेका’मध्ये यावर वेगळा तांत्रिक उपाय सुचवला आहे. विमानात मागे घेता येणाऱ्या हायड्रोफॉइल्सचा वापर करण्यात येणार आहे. पाण्यावरून उड्डाण करताना आणि उतरताना हे हायड्रोफॉइल्स मदत करतील, तर उड्डाणाच्या वेळी हवेचा प्रतिरोध कमी करण्यासाठी त्यांना मागे घेता येईल.

स्वयंचलित मालवाहतूक किती व्यवहार्य?

‘युरेका’चे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे ते स्वयंचलित पद्धतीने मालवाहतूक करण्यासाठी डिझाइन करण्यात आले आहे. त्यामुळे पारंपरिक विमानातील वैमानिकाचा खर्च आणि त्याच्याशी संबंधित काही परिचालन खर्च कमी करण्याची शक्यता आहे. मात्र स्वयंचलित विमानांसाठी सुरक्षा, नियामक मंजुरी, हवामानातील बदल, पाण्यावर सुरक्षित उतरणे-उड्डाण करणे आणि आपत्कालीन परिस्थितीत नियंत्रण अशा अनेक बाबी महत्त्वाच्या ठरणार आहेत. त्यामुळे व्यावसायिक वापरापूर्वी या तंत्रज्ञानाच्या प्रत्यक्ष चाचण्या आणि नियामक मान्यता हा महत्त्वाचा टप्पा असेल.

‘तातडीचा माल’ लक्ष्य

अॅस्पेराचा प्राथमिक भर सर्व प्रकारच्या मालवाहतुकीवर नसून तातडीचा, नाशवंत किंवा अधिक मूल्य असलेला माल वेगाने पोहोचवण्यावर असण्याची शक्यता आहे. आज अशा मालासाठी कंपन्यांना महागड्या हवाई वाहतुकीचा पर्याय स्वीकारावा लागतो. ‘युरेका’चा खर्च कंपनीच्या लक्ष्याप्रमाणे कमी झाला, तर अशा मालासाठी हवाई वाहतूक अधिक व्यापकपणे वापरता येईल, असा अॅस्पेराचा अंदाज आहे. समुद्री वाहतूक स्वस्त पण संथ आणि हवाई वाहतूक वेगवान पण महाग, या पारंपरिक समीकरणाला बदलण्याचा प्रयत्न ‘युरेका’मधून केला जात आहे.

पाण्यावरूनच उड्डाण आणि उतरणे, विमानतळाच्या पायाभूत सुविधांची गरज कमी करणे, स्वयंचलित तंत्रज्ञानाचा वापर आणि प्रतिटन-किलोमीटर खर्च एक डॉलरपेक्षा कमी ठेवण्याचे लक्ष्य, या चार बाबींवर अॅस्पेराची संकल्पना आधारित आहे. मात्र सध्या हे प्रकल्पाच्या टप्प्यावरचे लक्ष्य आणि दावे आहेत. ‘युरेका’ प्रत्यक्ष हवेत कधी झेपावते, त्याची व्यावसायिक क्षमता किती ठरते आणि कंपनीचा अपेक्षित खर्च प्रत्यक्षात साध्य होतो का, यावर या संकल्पनेचे यश अवलंबून असेल.