युरोपला डिझेल पुरवण्याची धुरा भारताच्या खांद्यावर! बाब-अल-मंदेबमार्गे ६० टक्के पुरवठा

ऑगस्टमध्ये युरोपकडे जाणाऱ्या जहाजांनी बाब-अल-मंदेबमार्गे दररोज सुमारे २ लाख बॅरल डिझेल वाहून नेले. मार्च आणि एप्रिलमध्ये या महत्त्वाच्या सागरी मार्गावरील डिझेलची वाहतूक जवळपास ठप्प झाली होती. मात्र, ऑगस्टमध्ये ती मागील वर्षाच्या पातळीच्या जवळ पोहोचली. या पुरवठ्यात भारतीय रिफायनऱ्यांचा वाटा सुमारे ६० टक्के राहिला.

भारताची शुद्धीकरण क्षमता मोठी

भारत हा जगातील चौथ्या क्रमांकाचा मोठा तेलशुद्धीकरण देश असून देशाची वार्षिक स्थापित शुद्धीकरण क्षमता २५८.१ दशलक्ष टन आहे. ही क्षमता देशातील इंधनाच्या मागणीपेक्षा अधिक आहे. त्यामुळे भारताकडून पेट्रोलियम उत्पादनांची निर्यात मोठ्या प्रमाणावर केली जाते. आर्थिक वर्ष २०२५-२६ मध्ये भारताने सुमारे ६१.५ दशलक्ष टन पेट्रोलियम उत्पादनांची निर्यात केली. त्यामुळे जागतिक स्तरावरील शुद्ध पेट्रोलियम उत्पादनांच्या प्रमुख निर्यातदारांमध्ये भारताचा समावेश होतो. आता या उत्पादनांना युरोपसह रशियातही बाजारपेठ मिळत आहे.

रशियाचा डिझेल पुरवठा जवळपास ठप्प

युरोपला डिझेल पुरवठा करणाऱ्या रशियाची स्थिती मात्र कमकुवत झाली आहे. ऑगस्टच्या पहिल्या २५ दिवसांत रशियाची समुद्रमार्गे डिझेल आणि गॅसऑइल निर्यात दररोज सरासरी केवळ १.५ लाख बॅरल राहिली. वर्षभरापूर्वीच्या तुलनेत ही सुमारे ६.१ लाख बॅरल प्रतिदिनाने कमी असून पाच वर्षांच्या हंगामी सरासरीपेक्षा तब्बल ८१ टक्के कमी आहे. रशियाने १ सप्टेंबरपासून डिझेल निर्यातीवरील निर्बंध उठवले किंवा काही प्रमाणात शिथिल केले असले तरी पुरवठा तातडीने पूर्ववत होण्याची शक्यता कमी आहे. युक्रेनकडून रशियातील रिफायनऱ्या आणि निर्यात पायाभूत सुविधांवर होणारे ड्रोन हल्ले सुरूच आहेत. जुलै आणि ऑगस्टमध्ये रिफायनऱ्यांवर ३२ हल्ले झाल्याचे व्हॉर्टेक्साच्या आकडेवारीतून दिसते.

अमेरिकेचाही पुरवठा घटला

रशियानंतर युरोपसाठी महत्त्वाचा अतिरिक्त पुरवठादार असलेल्या अमेरिकेकडूनही आता डिझेलची आवक कमी होऊ लागली आहे. ऑगस्टमध्ये युरोपच्या प्रदेशाबाहेरील समुद्रमार्गे होणाऱ्या डिझेल आयातीपैकी सुमारे निम्मा पुरवठा अमेरिकेने केला. हा पुरवठा दररोज सुमारे ५.२ लाख बॅरल होता. मात्र, ऑगस्टच्या पहिल्या सहामाहीत अमेरिकेचा युरोपकडे डिझेल पुरवठा जवळपास ५.४ लाख बॅरल प्रतिदिन या उच्चांकावर पोहोचल्यानंतर दुसऱ्या सहामाहीत तो सुमारे ३.५ लाख बॅरल प्रतिदिनावर आला. म्हणजेच सुमारे ३५ टक्क्यांची घट झाली.

भारतासमोरही कच्च्या तेलाच्या पुरवठ्याचे आव्हान

एकीकडे युरोपच्या डिझेल गरजेचा मोठा भाग भारताकडून भागवला जात असताना भारतातील कच्च्या तेलाच्या आवकेत मात्र घट झाली आहे. ऑगस्टमध्ये भारतात कच्चे तेल आणि कंडेन्सेटची आवक सलग दुसऱ्या महिन्यात घटून सुमारे ३८ लाख बॅरल प्रतिदिन झाली. वर्षभरापूर्वी ही आवक सुमारे ४८ लाख बॅरल प्रतिदिन होती. त्यामुळे युरोपकडून वाढणारी मागणी आणि भारतातील कच्च्या तेलाच्या आवकेतील घट यांचा ताळमेळ साधणे भारतीय रिफायनऱ्यांसाठी महत्त्वाचे ठरणार आहे.

हिवाळ्यापूर्वी युरोपसमोर चिंता

युरोप हिवाळ्यातील डिझेलच्या सर्वाधिक मागणीच्या काळाकडे वाटचाल करत आहे. त्यातच तेथील इंधनसाठे तुलनेने कमी आहेत. अमेरिका आणि युरोपमधील रिफायनऱ्यांनाही शरद ऋतूतील देखभाल-दुरुस्तीच्या कामांसाठी काही काळ उत्पादन कमी करावे लागणार आहे. त्यामुळे रशियाचा कमी झालेला पुरवठा, अमेरिकेच्या निर्यातीत झालेली घट आणि होर्मुझ सामुद्रधुनीमार्गे शुद्ध पेट्रोलियम उत्पादनांची मर्यादित वाहतूक यामुळे युरोपच्या डिझेल पुरवठ्याची जबाबदारी अधिकाधिक भारताच्या रिफायनऱ्यांवर येत आहे. मात्र, भारतातील कच्च्या तेलाच्या आवकेतही घट होत असल्याने पुढील काही महिने या पुरवठा साखळीसाठी महत्त्वाचे ठरणार आहेत.