जागतिक पातळीवर नवे समीकरण; भारताने रशियाला दिले पेट्रोल!

रशिया हा जगातील प्रमुख खनिज तेल उत्पादक देशांपैकी एक असतानाही त्याला पेट्रोलसाठी भारतासारख्या देशांकडे वळावे लागत आहे. युक्रेनच्या ड्रोन हल्ल्यांमुळे रशियातील अनेक तेलशुद्धीकरण प्रकल्पांच्या कामकाजात व्यत्यय आल्याने देशांतर्गत पेट्रोल उत्पादन घटले आहे. परिणामी काही भागांमध्ये इंधनटंचाई निर्माण झाली असून, पुरवठा सुरळीत ठेवण्यासाठी रशियाने आयातीचा आधार घेतला आहे.

भारत महत्त्वाचा पुरवठादार

उपलब्ध जहाज वाहतूक आकडेवारीनुसार, जून आणि जुलै या दोन महिन्यांत भारतातून रशियाला मोठ्या प्रमाणावर पेट्रोलची निर्यात झाली. या काळात भारतातून रशियाकडे पाठवण्यात आलेल्या पेट्रोलचे प्रमाण जवळपास १० लाख बॅरल होते. या पुरवठ्यात गुजरातमधील वाडिनार येथील नायरा एनर्जीच्या तेलशुद्धीकरण प्रकल्पाची महत्त्वाची भूमिका असल्याचे अहवालात नमूद करण्यात आले आहे. भारताने रशियाकडून मोठ्या प्रमाणावर खनिज तेल आयात करून त्याचे शुद्धीकरण केले आहे. आता त्याच खनिज तेलापासून तयार झालेले पेट्रोल रशियाला परत निर्यात होत असल्याने जागतिक तेल व्यापारातील बदलते समीकरण यामुळे अधोरेखित झाले आहे.

रशियातील पेट्रोल उत्पादन ७० टक्क्यांवर

युक्रेनच्या ड्रोन हल्ल्यांमुळे रशियातील तेलशुद्धीकरण क्षमतेवर मोठा परिणाम झाला आहे. ऑगस्टच्या अखेरीस रशियातील पेट्रोल उत्पादन देशांतर्गत मागणीच्या केवळ सुमारे ७० टक्क्यांपर्यंत घसरल्याचे वृत्त आहे. काही प्रमुख तेलशुद्धीकरण प्रकल्पांवरील हल्ल्यांमुळे तेथील उत्पादन तात्पुरते बंद किंवा मर्यादित करावे लागले. उन्हाळ्यातील मागणीच्या तुलनेत रशियाला दररोज सुमारे ३५ हजार टन पेट्रोलची तूट भासत असल्याचे आकडेवारीतून स्पष्ट झाले आहे. त्यामुळे देशांतर्गत पुरवठा टिकवण्यासाठी रशियाला परदेशातून पेट्रोल मागवावे लागत आहे.

इंधन निर्यातीवर निर्बंध

देशांतर्गत बाजारातील टंचाई लक्षात घेऊन रशियाने इंधनाच्या निर्यातीवरही निर्बंध लागू केले आहेत. रशियाने डिझेल निर्यातीवरील बंदी ३० सप्टेंबरपर्यंत वाढवली असून, मोटार पेट्रोलच्या निर्यातीवरही निर्बंध कायम आहेत. या निर्बंधांचा उद्देश देशांतर्गत बाजारात पुरेसा इंधनसाठा उपलब्ध करून देणे आणि किमतींवर नियंत्रण ठेवणे हा आहे.

रशियाकडे तेल आहे; पण पेट्रोल कमी

रशियाच्या सध्याच्या परिस्थितीतील विरोधाभास विशेष लक्षवेधी आहे. रशिया हा जगातील प्रमुख खनिज तेल उत्पादक देश असला तरी कच्च्या तेलाचे पेट्रोल आणि डिझेलमध्ये रूपांतर करण्यासाठी आवश्यक असलेली शुद्धीकरण क्षमता हल्ल्यांमुळे प्रभावित झाली आहे. त्यामुळे कच्चे तेल मुबलक असूनही तयार पेट्रोलची कमतरता निर्माण झाली आहे. काही भागांत पेट्रोलच्या उपलब्धतेवर मर्यादा आणावी लागली असून, काही ठिकाणी ग्राहकांना ठरावीक प्रमाणातच इंधन देण्यास सुरुवात झाली आहे.

भारतासाठी संधी की आव्हान?

रशियाकडून कच्च्या तेलाची मोठ्या प्रमाणावर आयात करणाऱ्या भारतासाठी ही परिस्थिती जागतिक तेल व्यापारातील नवे समीकरण निर्माण करणारी आहे. भारतातील तेलशुद्धीकरण कंपन्या कच्च्या तेलाचे विविध पेट्रोलियम पदार्थांमध्ये रूपांतर करून देशांतर्गत मागणी पूर्ण करण्याबरोबरच निर्यातही करतात. रशियाकडून स्वस्त कच्चे तेल मिळवून त्याचे शुद्धीकरण करून तयार झालेले पेट्रोल पुन्हा रशियालाच निर्यात होणे, हा जागतिक ऊर्जा बाजारातील बदलत्या प्रवाहाचा महत्त्वाचा नमुना ठरतो.

रिफायनरीवरील हल्ल्यांचा वाढता परिणाम

युक्रेनने रशियाच्या तेलशुद्धीकरण प्रकल्पांना लक्ष्य करण्याची मोहीम तीव्र केली आहे. या हल्ल्यांचा उद्देश रशियाच्या ऊर्जा पायाभूत सुविधांवर परिणाम करून त्याच्या इंधनपुरवठ्याला आणि युद्धासाठीच्या आर्थिक क्षमतेला धक्का देणे हा असल्याचे विश्लेषकांचे म्हणणे आहे. ऑगस्टच्या अखेरीस रशियाच्या पेट्रोल उत्पादनात झालेली घट आणि त्यातून निर्माण झालेली आयातीची गरज पाहता, या हल्ल्यांचा परिणाम आता केवळ तेलशुद्धीकरण प्रकल्पांपुरता मर्यादित न राहता रशियाच्या देशांतर्गत इंधन बाजारावरही दिसू लागला आहे.

भारताची भूमिका वाढणार?

रशियातील पेट्रोलची टंचाई कायम राहिल्यास भारतासह इतर आशियाई देशांकडून पेट्रोल आयात करण्याचे प्रमाण वाढण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे भारताच्या तेलशुद्धीकरण उद्योगाला अतिरिक्त निर्यात बाजारपेठ मिळू शकते. मात्र रशियातील परिस्थिती किती काळ कायम राहते, युक्रेनचे हल्ले किती तीव्र राहतात आणि रशिया आपल्या तेलशुद्धीकरण प्रकल्पांची क्षमता किती वेगाने पूर्ववत करतो, यावर भारतातून होणाऱ्या पेट्रोल निर्यातीचे भवितव्य अवलंबून राहणार आहे.