Joint Property Ownership Rules and Survivorship vs Inheritance essential legal guide for property owners: भारतामध्ये मालमत्तेची संयुक्त मालकी (Joint ownership) असणे ही एक सामान्य गोष्ट आहे. ही पद्धत प्रामुख्याने पती-पत्नी, पालक-अपत्य, व्यावसायिक भागीदार आणि इतर कायदेशीर वारसांमध्ये दिसून येते. मालमत्तेच्या संयुक्त मालकीबाबत बहुतांश लोकांमध्ये एक सामान्य समज प्रचलित आहे. तो म्हणजे, जेव्हा संयुक्त मालकांपैकी एकाचा मृत्यू होतो, तेव्हा उर्वरित सह-मालकाला संपूर्ण मालमत्तेचा वारसा मिळण्याचा अधिकार असतो. मात्र, हा समज बरोबर असेलच असे नाही कारण, तो मालमत्ता खरेदी करताना स्वीकारलेल्या ‘संयुक्त मालकीच्या प्रकारावर’ अवलंबून असतो.
‘उत्तरजीवित्वाधिकार’ (Survivorship) आणि ‘वारसा हक्क’ (Inheritance) दोन कायद्यांमधील फरक समजून घेणे महत्त्वाचे आहे, जेणेकरून वारसांमध्ये भविष्यात कोणताही गोंधळ, गैरसमज किंवा वाद निर्माण होणार नाही.
मालमत्तेच्या संयुक्त मालकीमध्ये ‘उत्तरजीवित्वाधिकाराचा’ (Survivorship) अर्थ
हे लक्षात घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे की, ‘उत्तरजीवित्वाधिकाराचा’ नियम केवळ ‘संयुक्त भाडेकराराला’ (Joint Tenancy) लागू होतो. ज्यामध्ये प्रत्येक सह-मालकाला इतर सह-मालकांवर ‘उत्तरजीवित्वाधिकार’ अधिकार प्राप्त असतो. अशा प्रकरणांमध्ये, जेव्हा एखाद्या सह-मालकाचा मृत्यू होतो, तेव्हा त्याचा/तिचा मालमत्तेतील हिस्सा उर्वरित हयात असलेल्या सह-मालकाकडे हस्तांतरित होतो. अशा प्रकारचे हस्तांतरण हे वारसा कायद्यांच्या अधीन नसते आणि त्यासाठी कोणत्याही प्रकारच्या वारसा नियोजनाची (Succession Planning) आवश्यकता भासत नाही. एखाद्या मालकाच्या मृत्यूनंतर, ती मालमत्ता हयात असलेल्या सह-मालकाची पूर्णपणे स्वतःची (निरंकुश) मालमत्ता बनते.
भारतातील बहुतांश संयुक्त मालकी ही ‘टेनन्ट्स इन कॉमन’ (Tenants in Common) या स्वरूपाची असते, ‘जॉइंट टेनन्सी’ (Joint Tenancy) या स्वरूपाची नसते. एखाद्या मालकाचा मृत्यू झाल्यानंतर, त्याचा किंवा तिचा हिस्सा सह-मालकाकडे हस्तांतरित न होता, त्याऐवजी वारसाहक्काच्या नियमांनुसार किंवा मृत व्यक्तीच्या मृत्युपत्रानुसार कायदेशीर वारसांकडे जातो. त्यामुळे, जरी मालमत्ता संयुक्त मालकीखाली असली, तरीही मृत व्यक्तीच्या कुटुंबातील सदस्यांना त्यांच्या हिश्श्यावर दावा सांगणे शक्य होते.
मालकी रचनेचे महत्त्व
येथे सर्वात महत्त्वाची बाब म्हणजे, मालकीशी संबंधित कागदपत्रांमध्ये ‘वारसा हक्कांचे’ (Survivorship rights) स्पष्टपणे नमूद केले आहे की नाही. तशी तरतूद करण्यात कसूर झाल्यास, त्या मालमत्तेची गणना ‘सामयिक मालकी’ (Tenancy in common) व्यवस्थेअंतर्गत केली जाण्याची शक्यता असते.
मालमत्ता खरेदी करतानाच, नेमक्या कोणत्या प्रकारची मालकी प्रस्थापित करण्यात आली आहे, हे स्पष्ट करून ठेवल्यास ‘मालमत्ता नियोजन’ करणे अधिक सुलभ होते.
मृत्युपत्र संयुक्त मालकी हक्क रद्द करू शकते का?
जर मालमत्ता ‘उत्तरजीवित्वाधिकार’ हक्कांतर्गत (survivorship rights) खरेदी केली असेल, तर मृत्युपत्र या प्रकारच्या मालकी हक्काला रद्द करून वारसांना वाटा देऊ शकत नाही. परंतु, सामायिक मालकी हक्काच्या (tenancy in common) बाबतीत, मृत व्यक्तीच्या वाट्याचे भवितव्य मृत्युपत्राद्वारे ठरवले जाते.
यावरून आपल्या मालमत्तेसाठी योग्य मालकी रचना करण्याचे महत्त्व अधोरेखित होते.
कायदेशीर ज्ञानाचे महत्त्व
मालमत्तेवरून होणारे वाद हे प्रामुख्याने, संयुक्त मालकीबाबत लोकांमध्ये असलेल्या गैरसमजांमुळे उद्भवतात. मालकीचा प्रकार खात्रीपूर्वक तपासून न पाहताच, मालकी हक्कांचे हस्तांतरण आपोआप होते, असा त्यांचा समज असतो.
मालमत्तेच्या मालकीशी संबंधित बाबींची तपासणी करणे आणि त्या स्पष्ट करून घेणे, यामुळे मालमत्तेचे हस्तांतरण आपल्या इच्छेनुसार आणि सुरळीतपणे होणे सुनिश्चित करण्यास मदत मिळते.
