बिटकॉइन ८०,००० डॉलरपार! ३०% ची तुफानी तेजी; ‘या’ ३ मुळे क्रिप्टो बाजारात पुन्हा आली लाट

ही हालचाल फक्त बिटकॉइनपुरती मर्यादित नव्हती. इथेरियम आणि सोलाना यांनीही या तेजीला जोरदार साथ दिली. ‘मार्केटवॉच’च्या अहवालानुसार, पाच दिवसांच्या कालावधीत बिटकॉइन सुमारे २४ टक्के, इथेरियम सुमारे ३० टक्के आणि सोलाना सुमारे ३१ टक्क्यांनी वाढले. हे महत्त्वाचे आहे, कारण यावरून क्रिप्टो बाजारात जोखीम घेण्याची व्यापक तयारी दिसते. हा केवळ बिटकॉइनमधील एक वेगळा व्यवहार नव्हता.

मात्र बिटकॉइनच्या वाढीची कारणे आणि इथेरियम किंवा सोलाना का वाढत आहेत, याची कारणे सारखी नाहीत. बिटकॉइन आता वाढत्या प्रमाणात एक दुर्मीळ, व्यापक आर्थिक मालमत्ता म्हणून विकत घेतला जात आहे; तर इथेरियम आणि सोलाना यांचे मूल्य त्यांच्या जाळ्याचा प्रत्यक्ष वापर, त्यावर चालणारे उपयोग, निर्माण होणारे शुल्क, टोकनायझेशन, विकेंद्रित वित्तव्यवस्था (डेफी) आणि विकासकांचा सहभाग यांमुळे वाढत आहे.

या तेजीमागचे पहिले मोठे कारण क्रिप्टोच्या बाहेर आहे, ते म्हणजे अमेरिकेच्या सरकारी तिजोरीतील रोखे. रोखे बाजारावरील दबाव कमी करण्यासाठी सरकारने स्वतःचे दीर्घ मुदतीचे रोखे परत खरेदी करण्याची योजना जाहीर केली. या हालचालीमुळे ‘चलनाच्या अवमूल्यनाविरुद्धची गुंतवणूक’ हा विचार पुन्हा पुढे आला आणि गुंतवणूकदार प्रत्यक्ष तसेच डिजिटल मालमत्तांकडे वळले.

अमेरिकेच्या सरकारी रोख्यांशी संबंधित या अनपेक्षित पावलानंतर सोने तीन टक्क्यांपेक्षा जास्त वाढले आणि बिटकॉइन सुमारे १३ टक्क्यांनी वाढला. त्याच वेळी अमेरिकेवरील सरकारी कर्ज ४० ट्रिलियन डॉलरच्या पुढे गेले होते आणि तीस वर्षांच्या सरकारी रोख्यांवरील परतावा २००७ नंतरच्या सर्वोच्च पातळीवर पोहोचला होता.

हे थोडे उलगडून सांगणे आवश्यक आहे. एखादे सरकार मोठ्या प्रमाणावर कर्जबाजारी असेल, तर रोख्यांवरील परतावा वाढण्याची शक्यता असते. त्यामुळे उद्योगधंदे, रोजगार वगैरे क्षेत्रांमध्ये मंदी येऊ शकते. अशा वेळी सरकार खर्च कमी करू शकते, कर वाढवू शकते किंवा सुलभ आर्थिक परिस्थिती निर्माण करून चलनाचे काही प्रमाणात अवमूल्यन सहन करू शकते. राजकीयदृष्ट्या तिसरा पर्याय सर्वांत सोयीचा असतो.

पण सरकारचा कल त्या दिशेने होत असेल, तर गुंतवणूकदार अशा मालमत्तांचा शोध घेऊ लागतात, ज्यांचे अवमूल्यन सहज करता येत नाही. परंपरेने याचा अर्थ सोने असा होता. पण वाढत्या प्रमाणात काही गुंतवणूकदारांसाठी याचा अर्थ बिटकॉइन असाही होऊ लागला आहे. म्हणूनच सोने आणि बिटकॉइन एकत्र हलले.

वृत्तानुसार, सात व्यवहार-दिवसांत गुंतवणूकदारांनी स्पॉट बिटकॉइन ईटीएफमध्ये सुमारे २.५ अब्ज डॉलर गुंतवले. ऑक्टोबरनंतरचा हा सर्वांत मोठा पैसा-प्रवाह होता. बिटकॉइन, सोने आणि इतर पर्यायी मालमत्तांकडे वळण्याच्या व्यापक हालचालीचा हा एक भाग होता.

याचा बिटकॉइनला विशेष फायदा का होतो? कारण बिटकॉइनचे मुख्य आश्वासन नफा, लाभांश किंवा रोख प्रवाह नाही. त्याचे आश्वासन दुर्मीळता आहे. एकूण केवळ दोन कोटी १० लाख बिटकॉइन अस्तित्वात येणार आहेत. त्यामुळे बिटकॉइन आपोआप मौल्यवान ठरतो असे नाही; पण ज्या चलनांचा पुरवठा सरकारे आणि मध्यवर्ती बँकांच्या निर्णयांवर अवलंबून असतो, त्याबद्दल गुंतवणूकदार चिंतित झाले की बिटकॉइनला एक प्रभावी आधार मिळतो.

रॉयटर्सने उद्धृत केलेल्या स्टँडर्ड चार्टर्डच्या जिऑफ केंड्रिक यांनी सध्याच्या तेजीला बिटकॉइनच्या मूळ आकर्षणाशी जोडले आहे. ते आकर्षण म्हणजे पैशाच्या व्यवस्थेत सरकारच्या हस्तक्षेपापासून संरक्षण.

यातून एक महत्त्वाचा गुंतवणूक-विचार पुढे येतो : गुंतवणूकदारांचा कागदी चलनावरचा विश्वास कमी झाला, तरी ते सर्व जण एकाच आश्रयाकडे धावत नाहीत. काही सोने विकत घेतात, काही स्थावर मालमत्ता, काही परकीय चलन, काही समभाग आणि आता काही बिटकॉइनदेखील विकत घेतात.

पारंपरिक मूल्य-साठवणूक साधनांच्या तुलनेत बिटकॉइनचे काही व्यावहारिक फायदे आहेत. आर्थिकदृष्ट्या एक बिटकॉइन दुसऱ्या बिटकॉइनसारखाच असतो; पण कोणत्याही दोन स्थावर मालमत्ता पूर्णपणे सारख्या नसतात. स्थावर मालमत्तेत ठिकाणाचा धोका, कायदेशीर गुंतागुंत, कर-संबंधित गुंतागुंत, देखभाल-खर्च आणि सहज विक्री न होण्याचा धोका असतो.

भौतिक सोन्याच्या तुलनेत बिटकॉइन अधिक सहजपणे विभागता आणि हस्तांतरित करता येतो. धातू प्रत्यक्ष साठवणे, वाहून नेणे किंवा त्याची शुद्धता तपासणे या कटकटी असतात. त्या उलट जगभरात बिटकॉइनचा एक छोटा अंशही विकत घेता, विकता किंवा पाठवता येतो. काही सोन्याच्या आधारावरील गुंतवणूक उत्पादनांच्या तुलनेत बिटकॉइनमध्ये मूळ सोने जारीकर्त्याने खरोखर नीट ठेवले आहे का, या प्रश्नावर अवलंबून राहावे लागत नाही. अर्थात, बिटकॉइनचे स्वतःचे जोखीम घटक आहेत आणि गुंतवणूकदारांसाठी त्यातील मुख्य प्रश्न विश्वासार्हतेचा आहे.

या तेजीचे दुसरे कारण म्हणजे नियमन स्पष्ट होईल, अशी आशा. अमेरिकेचे सरकार अधिक स्पष्ट क्रिप्टो नियम पुढे आणत आहे. विशेषतः ‘क्लॅरिटी ॲक्ट’च्या माध्यमातून तसे घडणे अपेक्षित आहे. बाजाराला स्पष्टता आवडते. जरी त्या स्पष्टतेबरोबर नियमन आले तरी; कारण अनिश्चितता स्वतः नियमनापेक्षा अनेकदा अधिक वाईट असते.

रॉयटर्सच्या वृत्तानुसार, राष्ट्राध्यक्ष ट्रम्प यांनी क्रिप्टो नियमन अधिक स्पष्ट करण्याची मागणी केल्यानंतर बिटकॉइन वाढला आणि अधिक अनुकूल धोरणात्मक वातावरणाच्या अपेक्षेने ही तेजी समर्थित झाली.

हे बिटकॉइनव्यतिरिक्त इतर क्रिप्टो चलनांसाठी आणखी महत्त्वाचे आहे. बिटकॉइनची संस्थात्मक ओळख तुलनेने स्पष्ट आहे : अनेक गुंतवणूकदार त्याला ‘डिजिटल सोने’ म्हणून पाहतात. पण इथेरियम, सोलाना, चेनलिंक आणि इतर क्रिप्टो मालमत्ता कायदेशीर वर्गीकरणाच्या दृष्टीने अधिक संवेदनशील आहेत.

त्या वस्तू-आधारित मालमत्ता आहेत का? प्रतिभूती आहेत का? उपयुक्तता-टोकन आहेत का? नेटवर्क मालमत्ता आहेत का? याचे उत्तर एक्स्चेंज, संरक्षक संस्था, ईटीएफ, टोकनायझेशन प्लॅटफॉर्म आणि संस्थात्मक गुंतवणूक यांच्यासाठी महत्त्वाचे आहे. म्हणूनच नियमनातील स्पष्टता दीर्घकालीन दृष्टीने इथेरियम आणि सोलानाला बिटकॉइनपेक्षा अधिक थेट मदत करू शकते. पाच दिवसांच्या वाढीत इथेरियम आणि सोलानाने बिटकॉइनपेक्षा अधिक वाढ दाखवली. यावरून, मार्केटवॉचच्या निरीक्षणानुसार, अल्टकॉइन्स केवळ चलन-अवमूल्यनाच्या भीतीमुळे नव्हे, तर जोखीम घेण्याची वाढलेली तयारी आणि नियमन स्पष्ट होईल या अपेक्षेमुळेही वाढत होते.

तथापि, क्रिप्टो विधेयकाचा मार्ग कठीण आहे. १५ सप्टेंबर रोजी होणाऱ्या अपेक्षित क्लोचर मतदानात समर्थक ६० मतांची मर्यादा गाठू शकतात का, याची चाचणी होईल; तर टीकाकार अधिक कठोर मनी-लाँडरिंगविरोधी तरतुदींची मागणी करत आहेत. बर्नस्टीनने इशारा दिला आहे की या वर्षी क्लॅरिटी ॲक्ट मंजूर झाला नाही, तर आणखी एक क्रिप्टो विक्रीची लाट येऊ शकते; जरी विधेयक अडकले तरी नियामक नियम करण्याची प्रक्रिया वेगाने पुढे नेतील, अशी त्याची अपेक्षा आहे.

मग ही तेजी पुढे कुठे जाते?

सकारात्मक चित्र असे आहे की, बिटकॉइन ७० हजार डॉलरच्या आसपासच्या उच्च पट्ट्याच्या वर तग धरतो, ईटीएफमधील पैसा-प्रवाह सुरू राहतो, डॉलर कमकुवत राहतो आणि नियमनातील स्पष्टता पुढे सरकते. अशा वेळी बाजार पुन्हा ८० ते ८२ हजार डॉलरचा प्रयत्न करू शकतो. त्यानंतर ८४ ते ८८ हजार डॉलरकडे जाऊ शकतो आणि अखेरीस आयजीच्या टोनी सायकामोर यांनी उल्लेख केलेल्या ९५ हजार ते एक लाख डॉलरच्या पट्ट्याचा प्रयत्न करू शकतो.

बर्नस्टीनचा दीर्घकालीन भविष्यवेध आणखी आक्रमक आहे. २०२७च्या मध्यापर्यंत एक लाख ५० हजार डॉलर, २०२९च्या अखेरपर्यंत तीन लाख डॉलर आणि तेजीच्या परिस्थितीत पाच लाख डॉलरचे तिचे अनुमान आहे. या अंदाजामागे वाढते सरकारी कर्ज, रोख्यांवरील परताव्याचा दबाव, संस्थात्मक गुंतवणुकीसाठी वाढती उपलब्धता आणि बिटकॉइनची दुर्मीळता ही कारणे आहेत.

नकारात्मक चित्रही स्पष्ट आहे. ईटीएफमधील पैसा-प्रवाह उलटला, डॉलर मजबूत झाला, सरकारी रोख्यांशी संबंधित भीती शांत झाली किंवा क्लॅरिटी ॲक्ट अडकला, तर ही तेजी मागे फिरू शकते. चालू २०२६च्या पहिल्या सहामाहीत बिटकॉइन ईटीएफमध्ये सुमारे ५.४ अब्ज डॉलरच्या निव्वळ निर्गमनाची नोंद झाली आहे. त्यांच्या सुरुवातीपासूनची ही पहिली नकारात्मक सहामाही होती. त्यामुळे ऑगस्टमधील ईटीएफमधील पैसा हा कायमस्वरूपी मागणीचा पुरावा मानण्याऐवजी, आधी कमी झालेला विश्वास परत येण्याची खूण म्हणून पाहणे योग्य ठरेल.

पहिला महत्त्वाचा अडथळा सध्या ८० ते ८२ हजार डॉलरच्या पट्ट्यात आहे. या पट्ट्याच्या वर मजबूत ईटीएफ पैसा-प्रवाहासह ठोस बंद भाव दिसला, तर वाढ पुढे सुरू राहण्याचा संकेत मिळेल. पुढील वाढीचे पट्टे साधारण ८४ ते ८८ हजार डॉलर आहेत आणि त्यानंतर मोठे मानसिक लक्ष्य ९५ ते एक लाख डॉलर आहे. खाली पाहता, किंमत ७५ ते ७८ हजार डॉलरकडे मागे आली आणि ईटीएफमधील पैसा-प्रवाह सकारात्मक राहिला, तर तिला स्वाभाविक दुरुस्ती मानता येईल. ७२ हजार डॉलरच्या खाली घसरण झाली, तर तेजी कमकुवत होईल. ७० हजार डॉलरच्या खाली घसरण झाली, तर ऑगस्टनंतरच्या वरच्या पातळ्यांवरून पुढे जाण्याचा मोठा प्रयत्न अपयशी ठरला, असे सूचित होईल.

तथापि, क्रिप्टो चलनांना एक व्यावहारिक, संस्थात्मक आणि महत्त्वपूर्ण गुंतवणुकीचा पर्याय म्हणून पाहता येणे या वर्षातील घटनांनी अधिक विश्वासार्ह केले आहे. इराण युद्धानंतरची घसरण, त्यानंतरची पुन्हा झालेली घसरण, ६० हजार डॉलरच्या जवळ ती थांबणे आणि सध्याची तेजी यांमुळे हा मुद्दा अधिक बळकट झाला आहे.