कल्पना वटकर
सरफेसी कायदा आणि त्याचा बँकांकडून होणारा गैरवापर याची माहिती घेतल्यानंतर पुढील टप्पा अर्थातच कर्जवसुली न्याय प्राधिकरण. या लेखाद्वारे आपण कर्जवसुली न्यायाधिकरण, बँकांचे अधिकार, कर्जदार आणि जामीनदारांचे अधिकार आणि त्याच्या अनुषंगाने कर्जदार आणि जामीनदारांच्या बाजूने न्याय-निवाडे अशा विविध बाबी समजून घेऊ.

बँका आणि वित्तीय संस्थांना कर्ज वसूल करण्यात आणि त्यांच्याकडून आकारण्यात आलेल्या सिक्युरिटीजची अंमलबजावणी करण्यात मोठ्या अडचणी येत होत्या. बँका आणि वित्तीय संस्थांच्या कर्जाच्या वसुलीसाठी पूर्वीची प्रक्रिया प्रभावी नव्हती आणि त्यांच्या मालमत्तेचा मोठा भाग अनुत्पादक मालमत्तेमध्ये अडकला होता. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, अशा मालमत्तेचे मूल्य कालांतराने खालावत गेले. कर्जवसुली न्याय प्राधिकरण ही एक अर्ध-न्यायिक संस्था आहे, जी कर्ज व दिवाळखोरी कायदा (आरडीबी कायदा), १९९३ अंतर्गत ग्राहकांना बँका आणि वित्तीय संस्थांद्वारे कर्जाची वसुली सुलभ करण्यासाठी स्थापन करण्यात आली आहे.

Loksatta kutuhal The maker of the artificial intelligence chip in the brain
कुतूहल: मेंदूतील कृत्रिम बुद्धिमत्ता चिपचा निर्माता
loksatta analysis reason behind cbi raid on neeri 4 state including in nagpur
विश्लेषण : नीरी’ संस्थेवरील सीबीआय छाप्यांमुळे खळबळ का उडाली? संचालकानेच संस्थेचे मातेरे कसे केले?
article about mpsc exam preparation guidance
MPSC मंत्र : गट ब अराजपत्रित सेवा मुख्य परीक्षा – बुद्धिमत्ता चाचणी
uk general election 2024 results key factors behind rishi sunak defeat
ढासळत्या अर्थव्यवस्थेमुळे पराभव; ब्रिटनचे पंतप्रधान ऋषी सुनक यांच्या पराभवात आरोग्यसेवा, निर्वासितांचा प्रश्न प्रमुख कारणे
The role of SEBI  SAT is important to maintain investment friendly environment
‘गुंतवणुकीस्नेही वातावरण राखण्यास सेबी, सॅटची भूमिका महत्त्वपूर्ण’; बाजारातील उधाणाबाबत सरन्यायाधीश चंद्रचूड यांचा सावधगिरीचा इशारा
mumbai reports 3 thousand dog bite incidents in three years
श्वान दंशाच्या घटनांमध्ये वाढ; मुंबईत तीन वर्षांत ३ हजार श्वान चाव्याच्या घटना
on call a doctor s journey in public service
चाहूल : रोगांच्या सावटातल्या अमेरिकेचा साथी…
Banks gross NPAs at multi year low of 2 8 percent
बँकांचा सकल ‘एनपीए’ २.८ टक्क्यांच्या बहुवार्षिक नीचांकावर; पत-गुणवत्तेत आणखी सुधाराचा रिझर्व्ह बँकेला विश्वास

हेही वाचा : मार्ग सुबत्तेचा : वैयक्तिक अर्थसंकल्प – काळाची गरज

डेट रिकव्हरी ट्रिब्युनलचे आदेश कर्जवसुली अपील न्यायाधिकरणासमोर अपील करण्यायोग्य आहेत. वीस लाख रुपयांपेक्षा अधिक रकमेच्या थकीत कर्जासाठी न्याय प्राधिकरण कर्जवसुली न्यायाधिकरण कायद्यावर आधारित आहे. जर कर्जाची रक्कम २० लाख रुपयांपेक्षा कमी असेल तर बँका/वित्तीय संस्था अधिकारक्षेत्रानुसार दिवाणी न्यायालयात जाऊ शकतात. सरफेसी कारवाईच्या विरोधात कर्जदार कर्जाची रक्कम १ लाख रुपयांपेक्षा कमी नसल्यास विचारात न घेता थेट डीआरटीकडे संपर्क साधू शकतात. उच्च न्यायालय आणि सर्वोच्च न्यायालयाचे असे दिशादर्शक निर्णय आहेत की, जेव्हा डीआरटींना कर्ज व दिवाळखोरी कायदा (आरडीबी कायदा) अंतर्गत निर्दिष्ट असल्यास कर्जवसुलीसाठी प्राथमिकता दिली पाहिजे.

कर्जवसुली न्याय प्राधिकरण आणि कर्जवसुली अपील न्याय प्राधिकरण

आरडीबी कायदा, १९९३ अंतर्गत कर्जवसुली न्याय प्राधिकरण (डीआरटी) आणि कर्जवसुली अपीलीय न्याय प्राधिकरणाची (डीआरएटी) स्थापना बँका आणि वित्तीय संस्थांच्या थकीत कर्जांचा जलद निर्णय आणि वसुली करण्याच्या विशिष्ट उद्देशाने करण्यात आली आहे. सध्या देशभरात ३९ कर्ज वसुली न्यायाधिकरण (डीआरटी) आणि ५ कर्ज वसुली अपीलीय न्याय प्राधिकरण (डीआरएटी) कार्यरत आहेत. कर्जवसुली अपीलीय न्याय प्राधिकरण मुंबई, अलाहाबाद, दिल्ली, चेन्नई आणि कोलकाता येथे आहेत.

हेही वाचा : उच्च परतावा क्षमता राखणारा :‘बॅलन्स्ड अ‍ॅडव्हान्टेज फंड’

न्याय प्राधिकरणाची प्रक्रिया :

एखादी बँक किंवा वित्तीय संस्था ज्यांना कोणत्याही व्यक्तीकडून किंवा कंपनीकडून कोणतेही कर्ज वसूल करायचे आहे, त्यांनी न्याय प्राधिकरणाकडे अर्ज केला तर त्या भौगोलिक क्षेत्रावर त्या डीआरटीच्या अधिकारात असेल, तर आवश्यक शुल्कासह अर्ज दाखल केला जाऊ शकतो.

अर्ज प्राप्त झाल्यावर, न्याय प्राधिकरण प्रतिवादीला समन्स पाठवून तीस दिवसांच्या आत अर्जदाराला त्याचे म्हणणे मांडण्यास सांगितले जाते. दाखल केलेला अर्ज दखल का करून घेऊ नये आणि त्यावर कारवाई का सुरू करू नये? यासाठी प्रतिवादीस त्याचे म्हणणे लिखित स्वरूपात सादर करावे लागते. प्रतिवादी अधिक वेळ मिळावा यासाठी विनंती करू शकतो.

डीआरटीचे अधिकार

डीआरटीला थकबाकीदाराच्या विरोधात अंतरिम आदेश जारी करण्याचा अधिकार आहे, जे त्यांना न्यायाधिकरणाच्या पूर्व परवानगीशिवाय त्यांच्या कोणत्याही मालमत्तेची विल्हेवाट लावण्यापासून किंवा हस्तांतरित करण्यापासून प्रतिबंधित करते. कर्जाच्या वसुलीशी संबंधित कोणत्याही दाव्यासाठी डीआरटीला जिल्हा न्यायालयाचे अधिकार आहेत. प्रकरणे जलद निकाली काढण्यासाठी आणि आदेशांची कार्यक्षम आणि प्रभावी विल्हेवाट लावण्यासाठी डीआरटीला कायदेशीर प्रक्रियेचे पालन करणे आवश्यक आहे.

हेही वाचा : बदलत्या अर्थगतीचा लाभार्थी: टाटा बँकिंग ॲण्ड फायनान्शियल सर्व्हिसेस फंड

डीआरटीच्या निर्णयानंतर, पीठासीन अधिकारी वसुलीसाठी कर्जाची रक्कम निर्दिष्ट करणारे प्रमाणपत्र वसुली अधिकाऱ्याला देतात. पुनर्प्राप्ती अधिकाऱ्याला कर्ज वसूल करण्यासाठी प्रतिवादीच्या मालमत्तेचे व्यवस्थापन करण्यासाठी संलग्न, विक्री किंवा प्राप्तकर्ता नियुक्त करण्याचा अधिकार आहे. पुनर्प्राप्ती आदेशांची अंमलबजावणी करण्यासाठी वसुली अधिकारी जबाबदार आहे. अशा प्रकरणांमध्ये प्रतिवादीच्या अटकेसाठी पोलीस वॉरंट मिळविण्याचा अधिकारही डीआरटीकडे आहे.

न्याय प्राधिकरण, अर्जदार आणि प्रतिवादी यांना सुनावणीची संधी दिल्यानंतर, अर्जावर व्याज देण्याच्या योग्य आदेशासह असा अंतरिम किंवा अंतिम आदेश पारित करू शकते. न्यायाधिकरणाने दिलेल्या प्रत्येक आदेशाची प्रत अर्जदार आणि प्रतिवादी यांना पाठवते. पीठासीन अधिकारी त्यांच्या स्वाक्षरीने प्रमाणपत्रात नमूद केलेल्या कर्जाच्या रकमेच्या वसुलीसाठी त्यासंबंधित वसुली अधिकाऱ्याला न्यायाधिकरणाच्या आदेशाच्या आधारे प्रमाणपत्र जारी करतात. ज्या न्यायप्राधिकरणाने वसुलीचे प्रमाणपत्र जारी केले आहे, जेथे मालमत्ता दोन किंवा अधिक न्यायाधिकरणांच्या अधिकारक्षेत्रातील स्थानिक मर्यादेत असल्याचे समाधानी असेल, तर ते वसुलीच्या प्रमाणपत्राच्या प्रती अशा अन्य न्यायाधिकरणांना पाठवू शकतात जेथे मालमत्ता स्थित आहे.

हेही वाचा : Money Mantra: आर्थिक व्यवहारात तोटा झाल्यास उत्पन्नातून कसा वजा करता येतो?

डीआरटीचा आदेश समाधानकारक नसल्यास संबंधित पक्षकार (बँक किंवा थकबाकीदार) अधिकार क्षेत्र असलेल्या अपीलीय न्याय प्राधिकरणाकडे (डीआरएटी) अपील दाखल करू शकते.

थकबाकीदारांचे हक्क :

कर्जदारांना भारतातील डेट रिकव्हरी ट्रिब्युनल आणि डेट रिकव्हरी अपील ट्रिब्युनल अंतर्गत कर्जवसुलीच्या कार्यवाहीमध्ये काही अधिकार आहेत:

म्हणणे ऐकण्याचा अधिकार:

कर्जदारांना त्यांच्या प्रकरणामध्ये उपस्थित राहण्याचा आणि कर्जवसुलीच्या कार्यवाहीमध्ये स्वतःचा बचाव करण्याचा अधिकार आहे.

अंतरिम सवलतीचा अधिकार:

कर्जवसुली प्रक्रियेदरम्यान कर्जदारांना त्यांच्या मालमत्तेच्या विक्रीवर स्थगिती यासारख्या अंतरिम सवलतीचा हक्क असू शकतो.

निष्पक्ष चाचणीचा अधिकार:

कर्जदारांना वकिलाद्वारे प्रतिनिधित्व करण्याच्या अधिकारासह, निष्पक्ष आणि निष्पक्ष चाचणीचा अधिकार आहे.

अपील करण्याचा अधिकार:

कर्जदारांना डीआरटीच्या निर्णयावर डीआरएटीमध्ये अपील करण्याचा अधिकार आहे.

वेळेवर निराकरण करण्याचा अधिकार:

भारत सरकारविरुद्ध आलोक कुमार वर्मा यामधील सर्वोच्च न्यायालयाच्या निकालानुसार, कर्जवसुलीची कार्यवाही दाखल केल्याच्या तारखेपासून एक वर्षाच्या कालावधीत निकाली काढणे आवश्यक आहे.

हेही वाचा: कर्मचारी समभाग मालकी योजना (ईसॉप) आणि करपात्रता

कर्जदार/जामीनदारांना अनुकूल परिस्थिती:

कर्जदार आणि जामीनदारांच्या हक्कांचे संरक्षण करण्याचे महत्त्व डीआरटीने ओळखले आणि त्यांच्या बाजूने अनेक निर्णय दिले गेले. काही परिस्थिती खाली दिल्या आहेत:

१. कायदेशीर आवश्यकतांचे पालन न केल्यामुळे किंवा प्रक्रियात्मक त्रुटींमुळे डीआरटी सरफेसी कायद्यांतर्गत बँकांनी जारी केलेल्या ताबा नोटीस बाजूला ठेवू शकते.

२. डीआरटी सुरक्षित मालमत्तेचे बाजार मूल्य, त्यांच्या सहभागाची व्याप्ती किंवा इतर संबंधित घटकांवर आधारित कर्जदार आणि हमीदारांचे दायित्व कमी करू शकते.

३. डीआरटी कायद्यात जारी केलेल्या अधिकारांचा वापर करून डीआरटीमधील लिलाव नोटिसांना आव्हान देणाऱ्या कर्जदार आणि जामीनदारांनंतर लिलाव रद्द करू शकते किंवा विक्रीची कार्यवाही पुढे ढकलू शकते.

४. डीआरटी जामीनदारांच्या वैयक्तिक मालमत्तेचे संरक्षण करू शकते, फक्त गहाण ठेवलेल्या मालमत्तेला प्रथम पुढे जाण्याची परवानगी देते.

५. डीआरटी मालमत्तेवर कब्जा करणाऱ्या भाडेकरूंना सवलत देऊ शकते, ज्यांच्या विरोधात सरफेसी कायद्यांतर्गत कारवाई केली जात होती. त्यांच्या हक्कांचे संरक्षण होते आणि त्यांना अन्यायकारकपणे बेदखल केले जात नाही याची खात्री करून घेता येते.

हेही वाचा: ‘सरफेसी’ कायदा आणि गैरवापर (भाग २)

६. कर्जदार आणि जामीनदारांच्या गहाण मालमत्तेच्या मूल्यांकनाला यशस्वीरीत्या आव्हान दिले आहे. ज्यामुळे पुनर्मूल्यांकन आणि थकीत कर्जाच्या रकमेत घट झाली आहे.

७. कर्जदाराने वसुलीची प्रक्रिया सुरू करताना योग्य कायदेशीर प्रक्रियांचे पालन केले नसेल, तर डीआरटी कर्जदाराच्या किंवा जामीनदाराच्या बाजूने निर्णय देऊ शकते.

हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे की, प्रत्येक प्रकरणातील विशिष्ट तथ्ये आणि परिस्थिती, तसेच अधिकारक्षेत्रातील लागू कायदे आणि नियमांवर अवलंबून डीआरटी निकालांचे परिणाम बदलू शकतात. त्यामुळे, कायदेशीर कारवाईचा सामना करत असलेल्या कर्जदारांनी आणि जामीनदारांनी तुमच्या केसचे तपशील आणि डीआरटी निकालामागील तर्क समजून घेण्यासाठी कोणत्याही पात्र कायदेशीर व्यावसायिकांची मदत घ्यावी.

पुढील लेखात कर्जदार, जामीनदार आणि इतरांच्या हक्कांचे संरक्षण करून निकाली काढलेल्या काही महत्त्वाच्या प्रकरणांचे तपशील बघू या.

कल्पना वटकर