मोहन कुलकर्णी
Option Trading for Beginners: ऑप्शन ट्रेडिंग करणाऱ्या १०० पैकी ९० लोकांना तोटा सहन करावा लागतो. खुद्द ‘सेबी’ने पुढे आणलेला हा आकडा धक्कादायकच. पण ज्ञानाचा अभाव हे यामागे एक साधं कारण आहे. या मार्केटमध्ये फक्त ‘टिप्स’च्या आधारावर किंवा कोणाचं तरी ऐकून लोक उतरतात. कॉल किंवा पुट विकत घेणं म्हणजे लॉटरीचं तिकीट काढण्यासारखं त्यांना वाटतं. पण मित्रहो, हे मार्केट लॉटरीवर नाही तर डेटावर चालतं…
नवीन लोकांसाठी ‘निफ्टी’ आणि ‘सेन्सेक्स’ हे दोन सर्वात उत्तम पर्याय. कारण इथं प्रचंड तरलता असते. मात्र दोन्ही इंडेक्सची ‘वीकली एक्स्पायरी’ला प्रीमियममध्ये मोठी हालचाल पाहायला मिळते. एक्सपायरीच्या दिवशी ‘हिरो’ किंवा ‘झिरो’ असं गणित असतं. तिथं संयम नसेल तर भांडवल शून्य व्हायला वेळ लागत नाही. जोपर्यंत आत्मविश्वास वाढत नाही, तोपर्यंत एक्सपायरीच्या दिवशी ट्रेडिंग टाळणंच सुरक्षित.
नव्वद टक्के लोक चुकतात ते ओव्हर-ट्रेडिंगच्या जाळ्यात अडकल्याने. जास्तीत जास्त भांडवल लावून एका दिवसात करोडपती होण्याचा विचार कधीही करू नका. २० टक्के स्टॉप लॉस आणि ३० टक्के प्रॉफिट हे गुणोत्तर जो पाळतो, त्यालाच हे मार्केट पैसे देतं. मार्केटमध्ये संधी रोज येते, पण ती संधी ओळखण्यासाठी तुमच्याकडे संयम हवा.
शेअर बाजाराच्या या अथांग दुनियेत ‘ऑप्शन ट्रेडिंग’ हा शब्द आजकाल प्रत्येकाच्या कानावर पडतोय. कोणाला यात झटपट पैसे दिसतात, तर कोणाला हा जुगार वाटतो. पण मित्रहो, ऑप्शन ट्रेडिंग हा ना जुगार आहे, ना निव्वळ नशिबाचा खेळ. हे एक शुद्ध शास्त्र आहे आणि जर आपण ते शिस्तीने समजून घेतलं, तर घराबाहेर न पडता सन्मानाने दरमहा २५,००० रुपये कमावणं अजिबात अशक्य नाही. आज या लेखाच्या माध्यमातून आपण ऑप्शन ट्रेडिंगचा इतिहास, त्यातील बारकावे आणि प्रत्यक्ष नफा मिळविण्याचं गणित अगदी सोप्या भाषेत समजून घेणार आहोत.
सुरुवातीचा काळ आणि व्यापाराची व्याप्ती
सर्वात आधी आपण हे समजून घेऊ या की, हे वलय नक्की सुरू कधी झालं. भारतात साधारण जून २००० च्या सुमारास नॅशनल स्टॉक एक्स्चेंजवर (एनएसई) पहिल्यांदा ‘इंडेक्स फ्यूचर्स’ची सुरुवात झाली. त्यानंतर खऱ्या अर्थाने क्रांती आली ती जून २००१ मध्ये, जेव्हा ‘इंडेक्स ऑप्शन्स’ बाजारात आले. सुरुवातीच्या काळात हे मार्केट केवळ मोजक्याच आणि मोठ्या संस्थात्मक गुंतवणूकदारांपुरतं मर्यादित होतं. पण काळ बदलला, तंत्रज्ञान आलं आणि आज मोबाइलच्या एका क्लिकवर गल्लीबोळातील तरुणही यात उतरला आहे.
आज निफ्टी आणि सेन्सेक्समध्ये होणारी दररोजची उलाढाल ही लाखो कोटी रुपयांच्या घरात गेली आहे. जिथं इतका प्रचंड ‘टर्नओव्हर’ आणि ‘व्हॉल्यूम’ असतो, तिथंच पैसे कमावण्याच्या संधीसुद्धा तितक्याच जास्त असतात. म्हणूनच नवीन लोकांसाठी ‘निफ्टी’ आणि ‘सेन्सेक्स’ हे दोन सर्वात उत्तम पर्याय आहेत. कारण इथं प्रचंड तरलता असते, म्हणजे तुम्हाला हवं तेव्हा तुम्ही शेअर्स खरेदी करू शकता आणि हवं तेव्हा विकू शकता.
सेबीचा इशारा आणि ९० टक्क्यांचं अपयश
पण या संधींसोबतच एक कटू सत्यसुद्धा आपल्याला स्वीकारावं लागेल. भारताची नियामक संस्था ‘सेबी’ वेळोवेळी गुंतवणूकदारांना सावध करत असते. त्यांच्या एका पाहणी अहवालानुसार, ऑप्शन ट्रेडिंग करणाऱ्या १०० पैकी ९० लोकांना तोटा सहन करावा लागतो. हा आकडा धक्कादायक आहे, नाही का? पण यामागे एक साधं कारण आहे- ज्ञानाचा अभाव. लोक या मार्केटमध्ये फक्त ‘टिप्स’च्या आधारावर किंवा कोणाचं तरी ऐकून उतरतात. त्यांना वाटतं की कॉल किंवा पुट विकत घेणं म्हणजे लॉटरीचं तिकीट काढण्यासारखं आहे. पण मित्रहो, हे मार्केट लॉटरीवर नाही तर डेटावर चालतं.
लोकांचा सर्वात मोठा गैरसमज असतो तो ‘ओपन इंटरेस्ट’बद्दल. आपल्याला स्क्रीनवर दिसतं की कॉल साइडला खूप जास्त लोक आहेत, मग आपल्याला वाटतं की आता खूप जण कॉल विकत घेत आहेत. म्हणजे मार्केट वर जाणार. पण हे पूर्णपणे चुकीचं आहे. ऑप्शन मार्केट हे प्रामुख्याने ‘ऑप्शन रायटर्स’ किंवा ‘सेलर्स’ चालवतात. एक कॉल विकत घेण्यासाठी तुम्हाला फक्त काही हजार रुपये लागतात, पण तोच कॉल विकण्यासाठी (सेल/राइट) लाखात भांडवल लागतं. साहजिकच, ज्यांच्याकडे करोडो रुपये आहेत ते लोक इथं ‘सेलर्स’ म्हणून बसलेले असतात. जर कॉल साइडला खूप जास्त ओपन इंटरेस्ट अर्थात स्वारस्य असेल, तर त्याचा अर्थ तिथले विक्रेते ताकद लावून बसले आहेत आणि ते मार्केटला त्या पातळीच्या वर जाऊ देणार नाहीत. जेव्हा तुम्हाला हा फरक समजेल की हाय ओपन इंटरेस्ट म्हणजे खरेदीदारांची नाही तर विक्रेत्यांची गर्दी आहे, तेव्हाच तुम्ही या व्यवसायासाठी खऱ्या अर्थाने एलिजिबल किंवा पात्र होता.
नफ्याच्या दारातून आत प्रवेश करताना
एकदा का तुम्हाला ओपन इंटरेस्टचा अर्थ समजला की मग सुरू होतो तांत्रिक अभ्यासाचा भाग. चार्ट म्हणजे बाजाराचा आरसा असतो. आपण जेव्हा ट्रेडिंग करतो, तेव्हा १५ मिनिटांच्या चार्टवर बाजाराचा मुख्य कल (ट्रेंड) पाहायचा आणि प्रत्यक्ष व्यवहाराची ‘एन्ट्री’ घेण्यासाठी पाच मिनिटांच्या चार्टचा वापर करायचा. चार्टवर आपल्याला काही महत्त्वाचे सिग्नल्स दिसतात, जसं की ९, २० आणि ५० ईएमए (ईएमए). याचा तांत्रिक अर्थ शोधण्यापेक्षा इतकंच लक्षात ठेवा की, जर सध्याची किंमत या सरासरीच्या वर असेल, तर बाजार ‘फॉर्म’मध्ये आहे आणि किंमत सरासरीपेक्षा जास्त आहे.
त्यासोबतच ‘व्हीवॅप’ हे इंडिकेटर आपल्याला सांगतं की मोठ्या व्यापाऱ्यांची सरासरी खरेदी किंमत काय आहे. जर मार्केट याच्या वर असेल तरच आपण खरेदीचा विचार करायचा. ‘एमएसीडी’ हे आपल्याला वाऱ्याची दिशा बदलण्यापूर्वी इशारा देतं, तर ‘एटीआर’ आपल्याला सांगतं की बाजारात किती चढ-उतार होण्याची शक्यता आहे. हे सर्व सिग्नल्स जेव्हा एकाच दिशेला इशारा करतात, तेव्हाच आपल्याला मैदानात उतरायचं असतं. एकदा का तुम्हाला डेटा समजला की, मग तांत्रिक अभ्यासाचा भाग सुरू होतो.
निफ्टी आणि सेन्सेक्स : तुमचे मुख्य रणांगण
ट्रेडिंगसाठी सर्वाधिक व्हॉल्यूम असलेले दोन सेगमेंट म्हणजे निफ्टी आणि सेन्सेक्स.
१. निफ्टी : याचा लॉट साइज आता ६५ आहे. निफ्टीमध्ये चढ-उतार स्थिर असतात, त्यामुळे नवीन ट्रेडर्ससाठी हा सुरक्षित पर्याय आहे.
२. सेन्सेक्स : याचा लॉट साइज २० आहे. सेन्सेक्स निफ्टीपेक्षा वेगाने हालचाल करतो. इथं नफा लवकर मिळतो, पण त्याच वेगाने ‘स्टॉप लॉस’सुद्धा हिट होऊ शकतो. त्यामुळे इथं अधिक लोखंडी शिस्त पाळावी लागते.
या दोन्ही इंडेक्सची ‘साप्ताहिक करार समाप्ती’ (वीकली एक्स्पायरी) असल्याने प्रीमियममध्ये मोठी हालचाल पाहायला मिळते. एक्सपायरीच्या दिवशी ‘हिरो’ किंवा ‘झिरो’ असे गणित असते, तिथं संयम नसेल तर भांडवल शून्य व्हायला वेळ लागत नाही. जोपर्यंत तुमचा आत्मविश्वास वाढत नाही, तोपर्यंत एक्सपायरीच्या दिवशी ट्रेडिंग टाळणंच सुरक्षित आहे. पण जर तुम्ही योग्य सिग्नल आणि आत्मविश्वासाने ट्रेड केला, तर एक्सपायरीला नफा खूप लवकर मिळू शकतो.
प्रत्यक्ष ट्रेडिंगचा महामंत्र : ६,५०० रुपयांचं गणित
आता आपण त्या मुख्य मुद्द्याकडे वळू या, जो तुम्हाला दरमहा २५,००० रुपये मिळवून देईल. निफ्टीचा सध्याचा लॉट साइज ‘६५’ आहे. समजा निफ्टी २६,००० च्या आसपास आहे आणि आपल्याला सर्व सिग्नल्स सकारात्मक मिळत आहेत. १५ मिनिटांच्या चार्टवर ‘आरएसआय’ ३० ते ३५ च्या दरम्यान आला आहे, म्हणजे मार्केट आता ‘ओव्हरसोल्ड’ आहे आणि कधीही बाउन्स घेऊ शकतं. याच वेळी जर ‘पीसीआर’ तपासून पाहिला आणि तो एखाद्या स्ट्राइकवर ४ ते ५ च्या वर दिसत असेल, तर त्याचा व्यवहारी अर्थ असा की, पाच विक्रेते विरुद्ध एक खरेदीदार असं समीकरण तिथं आहे. म्हणजेच तिथं एक प्रचंड मोठा ‘सपोर्ट’ तयार झाला आहे. जर संपूर्ण मार्केटचा सरासरी पीसीआर १.३० च्या वर असेल, तर मग हीच ती सुवर्णसंधी आहे.
अशा वेळी जर तुम्ही २०० रुपयांच्या भावाने २ लॉट (१३० क्वांटिटी) खरेदी करता. इथं तुमचं एकूण भांडवल २६,००० रुपये लागलं आहे. आता एन्ट्री घेण्यापूर्वीच तुमची एक्झिट ठरलेली हवी. इथं आपण २० टक्क्यांचा ‘स्टॉप लॉस’ लावणार आहोत. म्हणजे जर मार्केट आपल्या विरुद्ध गेलं, तर १६० रुपयांवर आपण तोटा स्वीकारून बाहेर पडू. पण जेव्हा वरील सर्व सिग्नल्स सकारात्मक असतात, तेव्हा सहसा मार्केट तिथून खाली पडत नाही.
जसा जसा आरएसआय ३० वरून ४०, ५० आणि ५६ पर्यंत चढायला लागतो, तशी तुमच्या प्रीमियमची किंमत वाढायला लागते. जेव्हा तुमचा प्रीमियम २५० रुपयांवर पोहोचतो, तेव्हा तुम्ही तुमचे पूर्ण १३० शेअर्स विकून बाहेर पडता. इथं तुम्हाला ५० पॉइंट्सचा निव्वळ नफा झाला.
नफ्याची आकडेमोड : ५० पॉइंट्स x १३० क्वांटिटी = ६,५०० रुपये.
एकाच ट्रेडमध्ये जर तुम्हाला ६,५०० रुपयांचा नफा मिळत असेल, तर मित्रहो, त्या दिवशी पुन्हा स्क्रीनकडे पाहण्याचीसुद्धा गरज नाही. संगणक बंद करा आणि मार्केटच्या बाहेर पडा. ९० टक्के लोक इथंच चुकतात; त्यांना वाटतं की एका ट्रेडमध्ये ६,५०० मिळाले तर दुसऱ्या ट्रेडमध्ये अजून मिळतील, आणि मग ते ओव्हर-ट्रेडिंगच्या जाळ्यात अडकतात. मिळालेला नफा पुन्हा मार्केटला देऊन ते रिकाम्या हाताने घरी जातात. आपल्याला महिन्याला २५,००० रुपये हवे आहेत, आणि असे केवळ पाच परफेक्ट ट्रेड्स जरी आपल्याला मिळाले, तरी महिनाअखेर आपल्या खिशात ३२,५०० रुपये असतील.
शिस्त आणि सातत्य हाच यशाचा मार्ग
हा महामंत्र यशस्वी करण्यासाठी तुम्हाला लोखंडी शिस्त पाळावी लागेल. दिवसाला फक्त १ किंवा २ लॉटमध्येच काम करा. जास्तीत जास्त भांडवल लावून एका दिवसात करोडपती होण्याचा विचार कधीही करू नका. २० टक्के स्टॉप लॉस आणि ३० टक्के प्रॉफिट हे गुणोत्तर जो पाळतो, त्यालाच हे मार्केट पैसे देतं.
दररोज चार्ट पाहा, पण जोपर्यंत आरएसआय ३०-३५ वर येत नाही आणि पीसीआर भक्कम सपोर्ट दाखवत नाही, तोपर्यंत ‘एन्ट्री’ घेऊ नका. मार्केटमध्ये संधी रोज येते, पण ती संधी ओळखण्यासाठी तुमच्याकडे संयम हवा. एकदा का नफा झाला की ‘स्क्रीन सोडून द्या’ (लीव्ह द बोर्ड) हा नियम पाळलात, तर महिन्याकाठी २५,००० रुपये तुमच्या बँक खात्यात येण्यापासून कोणीही रोखू शकणार नाही.
हाच तो ऑप्शन ट्रेडिंगचा खरा महामंत्र आहे. जेव्हा तुम्ही तांत्रिक गोष्टींचा व्यवहारी अर्थ समजून घेता आणि मनावर ताबा मिळवता, तेव्हा शेअर बाजार तुमच्यासाठी एक शाश्वत उत्पन्नाचं साधन बनतो.
तांत्रिक विश्लेषण : यशाची गुरुकिल्ली
एकदा का तुम्हाला डेटा समजला की, तांत्रिक अभ्यासाचे खालील टप्पे सुरू होतात…
टाइम फ्रेम : १५ मिनिटांच्या चार्टवर बाजाराचा मुख्य कल (ट्रेंड) पाहायचा आणि प्रत्यक्ष एन्ट्रीसाठी पाच मिनिटांच्या चार्टचा वापर करायचा.
ईएमए (९, २०, ५०) : जर सध्याची किंमत या चलत सरासरीच्या (एक्स्पोनेंशियल मूव्हिंग ॲव्हरेज) वर असेल, तर बाजार ‘बुलिश’ आहे असे समजावे.
व्हीवॅप आणि एमएसीडी : ‘व्हॉल्यूम वेटेड ॲव्हरेज प्राइस’ (व्हीवॅप) आपल्याला मोठ्या व्यापाऱ्यांची सरासरी खरेदी किंमत सांगते. तर एमएसीडी दिशा बदलण्यापूर्वी इशारा देतो.
(लेखक, शेअर बाजार अभ्यासक. ईमेल : kulkarnimohank@gmail.com)
