शेअर बाजारात सर्जिकल स्ट्राईक! अंतिम मिनिटांची हेराफेरी रोखण्यासाठी सेबीचा मोठा निर्णय

या नवीन क्लोजिंग ऑक्शन सेशनचा (CAS) गुंतवणूकदार, ब्रोकतज्ज्ञ आणि संपूर्ण बाजारावर काय परिणाम होईल, याची सविस्तर माहिती खालीलप्रमाणे:

१. ‘क्लोजिंग ऑक्शन सेशन’ (CAS) कसे काम करते आणि ते VWAP पेक्षा श्रेष्ठ कसे आहे?

सध्याची VWAP पद्धत: आतापर्यंत बाजाराचा बंद भाव हा शेवटच्या ३० मिनिटांतील व्यवहारांच्या सरासरीवर (Volume-Weighted Average Price) ठरवला जात होता. सेबीच्या (SEBI) अभ्यासानुसार, या पद्धतीत मोठे संस्थागत व्यवहार (Institutional Orders), इंडेक्स रीबॅलन्सिंग ट्रेड आणि आक्रमक रणनीतींमुळे बंद भावात फेरफार किंवा चढ-उतार घडवून आणणे शक्य होत होते. यामुळे इंडेक्सचे मूल्य, डेरिव्हेटिव्ह सेटलमेंट आणि म्युच्युअल फंडांचे NAV प्रभावित होत असत.

नवीन CAS पद्धत (३ ऑगस्टपासून): नवीन नियमानुसार, दुपारी ३:१५ ते ३:३५ या २० मिनिटांच्या कालावधीत ‘क्लोजिंग ऑक्शन सेशन’ आयोजित केले जाईल. यामध्ये सर्व खरेदी आणि विक्रीच्या ऑर्डर्स आधी एकत्र (Pool) केल्या जातील. त्यानंतर ज्या किमतीवर सर्वात जास्त ऑर्डर्स मॅच होऊन व्यवहार पूर्ण होऊ शकतील, ती ‘इक्विलिब्रियम प्राइस’ म्हणजेच अंतिम बंद भाव मानला जाईल.

“क्लोजिंग ऑक्शन सेशन ही रचनात्मकरित्या अधिक मजबूत प्रणाली आहे, कारण ती सर्व खरेदी-विक्रीच्या ऑर्डर्स एकत्र करून खऱ्या मागणी आणि पुरवठ्यावर आधारित एकच बंद भाव ठरवते. यामुळे शेवटच्या क्षणी काही मोजक्या व्यवहारांद्वारे अधिकृत बंद भावात फेरफार करणे अत्यंत कठीण होईल.” – संदीप चोरडिया, सीओओ (Kotak Securities)

२. गुंतवणूकदारांवर काय परिणाम होणार?

सुरक्षित आणि अचूक किमती: इंडेक्स फंड, ईटीएफ (ETF) आणि म्युच्युअल फंडांच्या NAV वर लक्ष ठेवणाऱ्या गुंतवणूकदारांसाठी ही प्रणाली अधिक मजबूत आणि सुरक्षित संदर्भ मूल्य प्रदान करेल. यामुळे अंतिम मिनिटांत किमतीत केली जाणारी हेराफेरी रोखली जाईल, ज्याचा थेट फायदा किरकोळ आणि पॅसिव्ह गुंतवणूकदारांना मिळेल.

व्यापारातील मुख्य बदल (Stop-loss & Iceberg Orders):** या लिलावाच्या २० मिनिटांच्या खिडकीत (३:१५ ते ३:३५) ‘स्टॉप-लॉस’ आणि ‘आइसबर्ग’ (Iceberg) ऑर्डर्स काम करणार नाहीत. त्यामुळे ज्यांना दुपारी ३:१५ नंतर अशा ऑर्डर्स टाकण्याची सवय आहे, त्यांना आपल्या धोरणात बदल करावा लागेल.

कारण काय: CAS मध्ये जास्तीत जास्त व्हॉल्यूम मॅच करण्यासाठी एक्सचेंजला सर्व खरेदी-विक्री ऑर्डर्स स्पष्ट दिसणे आवश्यक असते (आइसबर्ग ऑर्डर्स मोठ्या ऑर्डर्सचा भाग लपवून ठेवतात). तसेच स्टॉप-लॉस ऑर्डर्स विशिष्ट ट्रिगर प्राइसला सक्रिय होतात, तर CAS मध्ये किमतीत सतत (Tick by Tick) बदल होत नाहीत.

३. ब्रोकतज्ज्ञ आणि मध्यस्थांसाठी बदल:

ब्रोकर्सना त्यांच्या ग्राहकांना ३:१५ ते ३:३५ दरम्यानच्या या नवीन ऑर्डर-प्लेसमेंट नियमांची माहिती देणे आवश्यक आहे. तसेच त्यांच्या ऑर्डर मॅनेजमेंट, अल्गो एझिक्युशन आणि सेटलमेंट सिस्टीममध्ये या लिलाव प्रक्रियेनुसार तांत्रिक बदल करावे लागतील. स्टॉक एक्सचेंजेस आणि क्लिअरिंग कॉर्पोरेशनने या नव्या पद्धतीसाठी संयुक्त SOP (Standard Operating Procedure) तयार केली आहे.

४. बाजारातील व्हॉल्यूमवर (Trade Volume) काय परिणाम होईल?

या बदलामुळे बाजारातील एकूण व्यवहारांच्या (Daily Volume) प्रमाणात घट होणार नाही, तर व्यवहारांचे वेळापत्रक पुनर्रचित होईल.
सध्या शेवटच्या ३० मिनिटांत होणारी गर्दी आता ३:१५ ते ३:३५ या २० मिनिटांच्या ऑक्शन विंडोमध्ये स्थलांतरित होईल, विशेषतः इंडेक्स-लिंक्ड आणि पॅसिव्ह फंड्सचा ओघ या लिलावाकडे वळेल. यामुळे बाजारातील व्यवहार कमी न होता, केवळ अंतिम भाव निश्चित करण्याची पद्धत बदलेल.

५. बाजाराला होणारे मुख्य फायदे आणि जागतिक संदर्भ:

पारदर्शकता आणि अचूकता: यामुळे किमतीचा योग्य शोध (Price Discovery) होईल आणि शेवटच्या क्षणी होणाऱ्या कृत्रिम चढ-उतारांना आळा बसेल. अचूक बंद भावामुळे डेरिव्हेटिव्ह सेटलमेंट्स आणि म्युच्युअल फंड NAV अधिक वास्तववादी असतील.

जागतिक मानकांशी सुसंगतता: ही नवीन प्रणाली म्हणजे भारत जागतिक बाजारांच्या बरोबरीने येत आहे. न्यू यॉर्क स्टॉक एक्सचेंज, नॅसडॅक, लंडन स्टॉक एक्सचेंज, युरोनेक्स्ट आणि आशियातील प्रमुख बाजारांमध्ये आधीपासूनच ही ‘क्लोजिंग कॉल ऑक्शन’ पद्धत वापरली जाते. आतापर्यंत भारत यात अपवाद होता, परंतु या निर्णयामुळे भारतीय बाजारपेठही जागतिक स्तरावरील सर्वोत्कृष्ट पद्धतींशी सुसंगत झाली आहे.