कौशल्य तंत्र : मन ठेवा रे प्रसन्न

कर्मचारी व व्यावसायिकांचे याच्याउलट असते. काही दिवसांची सुट्टी वगळता हे दररोज १० ते १२ तास वर्षभर काम करतात. कित्येकजण घरी आल्यावर ऑफिसचे उरलेले काम पूर्ण करतात, कामाचा विचार करत राहतात. यामुळे कर्मचाऱ्यांच्या मानसिक व शारीरिक समस्यांमध्ये प्रचंड वाढ झाली आहे. शारीरिक आजार, थकवा, चिडचिड, नैराश्य, वंध्यत्व, कौटुंबिक नातेसंबंधात तणाव, उदासीनता अशा अनेक स्वरूपात या समस्या उभ्या ठाकल्या आहेत.

काही प्रगतीशील कंपन्यांनी याची दखल घेऊन पावले उचलली आहेत. नियमित वैद्यकीय तपासणी, तज्ज्ञांकडून मार्गदर्शन, मानसिक स्वास्थ्यासंबंधी जागरुकता, कार्यक्षेत्रात उद्भवणाऱ्या समस्यांबद्दल सल्लागारांची नेमणूक, उपचार घेत असताना कामातून सवलत अशाप्रकारे कंपन्या कर्मचाऱ्यांना मदत करत आहेत. याचबरोबर कर्मचाऱ्यांनी लक्षात घ्यायला हवे की शारीरिक व मानसिक स्वास्थ्याची जबाबदारी स्वतः उचलायला हवी. नियमित वैद्यकीय तपासणीबरोबरच स्वास्थ्य-अनुकूल चांगल्या सवयी लावून घेतल्या पाहिजेत. त्यातल्या काही आपण या लेखात बघूया.

कामाच्या वेळेची सीमारेषा आखून त्याचे काटेकोरपणे पालन केले पाहिजे. त्याची जाणीव सहकर्मचाऱ्यांनाही करून दिली पाहिजे. या वेळेनंतर येणारे काम अपराधी भावनेशिवाय नम्रपणे नाकारण्याची मानसिक तयारी करायला हवी. खासगी वेळेचे मोल लक्षात घेऊन व्यायाम, कुटुंब, छंद यासाठी कॅलेंडरमध्ये वेळ राखून ठेवा. माझ्या ओळखीतील काहीजण वर्षाच्या सुरुवातीलाच कॅलेंडरमध्ये ट्रीपचे दिवस मार्क करून ठेवतात. ऑफिसमधून बाहेर पडल्यावर वारंवार मोबाइलवर ई-मेल्स बघत राहण्याची सवय मोडली पाहिजे. यासाठी संगीत, व्यायाम, खेळ, छंद, योग, गप्पा अशा गोष्टींमध्ये मन गुंतवून मेंदूला आराम देता येईल.

काम करताना दर ९० मिनिटांनी ५-१० मिनिटांचा ब्रेक घेण्याची सवय लावून घ्या. लॅपटॉपपासून दूर जाऊन एक छोटा वॉक, दोन मिनिटांचा श्वासोच्छवासाचा व्यायाम मनाला ताजेतवाने करतो. आठवड्यातून एकदा डोक्यात साठलेले विचार, चिंता कागदावर उतरवल्यास मेंदूतील गोंधळ कमी होण्यास मदत होते. ऑफिसमध्ये असताना आपण मीटिंग आणि वेळेचे भान ठेवतो. त्याचबरोबर स्वतःच्या ऊर्जेच्या पातळीवर लक्ष ठेवले पाहिजे. कोणत्या कामाने आपल्याला ऊर्जा मिळते आणि कोणते काम आपली ऊर्जा कमी करते हे ओळखा. कालांतराने, अधिक ऊर्जा देणाऱ्या कामाकडे वळण्याचा प्रयत्न करा. ऊर्जा शोषणाऱ्या कामांना (उदा. अनावश्यक मीटिंग्ज, वादविवाद, विखारी संभाषण) टाळा.

बोलण्याने मनाचा ताण हलका होतो. म्हणून कामाच्या ठिकाणी एक सपोर्ट सिस्टीम तयार करा. तुमच्या विश्वासातील एक-दोन सहकाऱ्यांबरोबर वेळोवेळी मन मोकळे करा. त्यांच्याशी तणावाबद्दल बोलण्याची सवय लावा. आपल्याला असे विचार शेअर करण्याची सवय नसल्याने सुरुवातीला थोडे अवघडलेपण जाणवते. पण नंतर तणाव सगळ्यांनाच असतो हे कळते.

दुसऱ्याशी सतत तुलना केल्याने चिंतेत भर पडते. त्यामुळे स्वतःला कमी लेखण्यापेक्षा सहकाऱ्यांकडून चांगले शिकण्याची सकारात्मक वृत्ती बाळगा. बाकीच्यांकडे बघून आपण काय करायचे हे ठरवण्यापेक्षा स्वतःच्या विकासाचा मार्ग तयार करा. सोशल मीडियाच्या वापरातून इतरांच्या सुखी-समृद्ध जीवनाचे अनुमान काढू नका. तुम्ही त्यांचे काही चांगले क्षण पाहत असलात तरी ती त्यांची पूर्ण कहाणी नाही हे लक्षात ठेवा. जर तुम्हाला सतत थकवा, न शमणारी चिंता किंवा भावनिक सुन्नपणा जाणवत असेल तर हीच मानसिक तज्ज्ञांशी बोलण्याची वेळ आहे. अशावेळी त्यांची मदत मागणे हे आत्मजागृतीचे लक्षण आहे; दुर्बलतेचे नाही!

कॉर्पोरेट करिअरचा पल्ला अतिशय मोठा असतो. आपण कमीत कमी ३५ वर्षे काम करतो. एवढी मोठी मॅरेथॉन धावताना शारीरिक व मानसिक तंदुरुस्ती ही यशासाठी पहिली आवश्यकता आहे.