क्रीडाक्षेत्रात आपण नेहमीच ताकद, वेग आणि कौशल्याचे कौतुक करतो. वेगाने धावणारा खेळाडू, उंच उडी मारणारा ॲथलिट किंवा मैदानात तासनतास टिकून राहणारा संघ आपल्याला भारावून टाकतो. जेव्हा आपण नीरज चोप्राचा भालाफेक किंवा विराट कोहलीची फलंदाजी पाहतो, तेव्हा आपल्याला त्यांची मेहनत दिसते. पण त्या मेहनतीला ऊर्जा देणारे ‘इंधन’ म्हणजे त्यांचा आहार. हे इंधन शास्त्रोक्त पद्धतीने ठरवण्याचे काम ‘क्रीडा आहारतज्ज्ञ’ (स्पोर्ट्स न्यूट्रिशनिस्ट) करतात. आजच्या आधुनिक क्रीडा विश्वात प्रशिक्षका इतकेच महत्त्व या आहारतज्ज्ञांना प्राप्त झाले आहे.

केवळ आहार नियोजन नव्हे, तर विज्ञानाचा मेळ!

बऱ्याचदा लोकांना वाटते की आहारतज्ज्ञ म्हणजे फक्त वजन कमी करायला सांगणारी व्यक्ती. पण क्रीडा आहारतज्ज्ञाची भूमिका त्याहून खूप मोठी असते. ते खेळाडूच्या रक्तातील साखरेची पातळी, स्नायूंची झीज आणि रिकव्हरीचा वेग यांचा सूक्ष्म अभ्यास करतात. स्पोर्ट्स न्यूट्रिशनिस्ट म्हणजे केवळ खेळाडूंना ‘काय खावे’ हे सांगणारी व्यक्ती नाही.

अन्नाचे ऊर्जेत रूपांतर कसे होते, पोषक घटकांमुळे शरीराची झीज कशी भरून निघते आणि प्रशिक्षणादरम्यान शरीर कशा प्रकारे प्रतिसाद देते, याचा सखोल अभ्यास असणारे ते तज्ज्ञ असतात. शरीरशास्त्र (फिजिऑलॉजी), जैवरसायनशास्त्र (बायोकेमिस्ट्री) आणि खेळाच्या विशिष्ट गरजांचा मेळ घालून ते प्रत्येक खेळाडूसाठी स्वतंत्र ‘न्यूट्रिशन स्ट्रॅटेजी’ तयार करतात.

हेही वाचा

खेळाडूंसाठी अन्न हे केवळ चवीसाठी नसून ते त्यांच्या कामगिरीचे साधन असते

ऊर्जेचे व्यवस्थापन : खेळाच्या वेळी खेळाडूला थकवा येऊ नये यासाठी कर्बोदकांचे (कार्बोहायड्रेट्स) नियोजन.
स्नायूंची बांधणी : प्रशिक्षणादरम्यान होणारी स्नायूंची झीज भरून काढण्यासाठी प्रथिनांचा वापर.
मानसिक एकाग्रता : मेंदूला सलग ऊर्जा पुरवून खेळातील निर्णयक्षमता टिकवून ठेवणे.

योग्य आहारामुळे त्याची सहनशक्ती वाढते, एकाग्रता सुधारते आणि दुखापतीतून सावरण्याचा वेग वाढतो. याउलट, चुकीच्या आहारामुळे थकवा येणे किंवा दुखापत होण्याचा धोका वाढू शकतो.

हेही वाचा

प्रत्येक खेळाचे वेगळे गणित

एका क्रिकेटपटूची आहाराची गरज ही एका कुस्तीगीरापेक्षा पूर्णपणे वेगळी असते.

  • १. शक्तीचे खेळ (Power Sports): जसे की वेटलिफ्टिंग किंवा कुस्ती, जिथे स्नायूंच्या ताकदीवर भर असतो.
  • २. सहनशक्तीचे खेळ (Endurance Sports): जसे की मॅरेथॉन किंवा सायकलिंग, जिथे दीर्घकाळ ऊर्जा टिकवणे आवश्यक असते.
  • ३. चपळतेचे खेळ (Agility Sports): जसे की फुटबॉल किंवा बॅडमिंटन, जिथे वेग आणि अचूकता महत्त्वाची असते.

क्रीडा आहारतज्ज्ञ खालील मुद्द्यांचा विचार करून योजना आखतात

मॅक्रोन्यूट्रिएंट बॅलन्स : कर्बोदके, प्रथिने आणि फॅट्सचे योग्य प्रमाण.
हायड्रेशन : शरीरातील पाण्याचे प्रमाण टिकवून ठेवणे, जेणेकरून स्नायूंमध्ये पेटके (क्रॅम्प्स) येणार नाहीत.
खाण्याच्या वेळा : सराव किंवा स्पर्धेच्या आधी, दरम्यान आणि नंतर काय खावे याचे नियोजन.
रिकव्हरी न्यूट्रिशन : स्नायूंची झीज भरून काढणे आणि सूज कमी करणे.
सप्लिमेंट मार्गदर्शन : कायदेशीर आणि सुरक्षित सप्लिमेंट्सचा वापर सुनिश्चित करणे.

हेही वाचा

भारतीय क्रीडा क्षेत्रातील बदलता प्रवाह

गेल्या दशकात भारतात स्पोर्ट्स न्यूट्रिशनबद्दलची जागरूकता लक्षणीयरीत्या वाढली आहे. प्रो-लीग, राष्ट्रीय सराव शिबिरे आणि नामांकित अकादमींमध्ये आता न्यूट्रिशनिस्ट हे सपोर्ट टीमचे मुख्य सदस्य असतात. तरीही, आजही अनेकांना असे वाटते की स्पोर्ट्स न्यूट्रिशन म्हणजे फक्त “जास्त प्रोटीन” किंवा “सप्लिमेंट्स”. प्रत्यक्षात, हे क्षेत्र अधिक व्यापक असून यात प्रादेशिक खाद्यसंस्कृती, पचनशक्ती आणि प्रवासादरम्यान येणारा थकवा या गोष्टींचाही विचार केला जातो.

स्पोर्ट्स न्यूट्रिशनिस्ट कसे बनावे?

१. शैक्षणिक पात्रता :

या प्रवासाची सुरुवात विज्ञानाच्या भक्कम पायापासून होते.

  • दहावी-बारावी स्तर : उच्च माध्यमिक शिक्षण भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र आणि जीवशास्त्र विषयांसह पूर्ण करणे आवश्यक आहे.
  • पदवी : बी.एससी. – न्यूट्रिशन अँड डायटेटिक्स / फूड सायन्स / स्पोर्ट्स सायन्स.
  • पदव्युत्तर पदवी : राष्ट्रीय संघासोबत काम करण्यासाठी एम.एससी. किंवा स्पोर्ट्स न्यूट्रिशनमधील पीजी डिप्लोमा असणे फायदेशीर ठरते.

२. विशेष प्रमाणपत्रे :

  • प्रमाणपत्र
  • संस्था
  • कालावधी
  • मुख्य भर
  • CISSN
  • International Society of Sports Nutrition
  • स्व-अध्ययन
  • खेळाडूंसाठी जागतिक दर्जाचे निकष.
  • Diploma
  • ISST Pune / IGMPI
  • ६-१२ महिने
  • भारतीय संदर्भ आणि इंटर्नशिप.
  • Course
  • Mount Carmel (Bangalore)
  • विविध आवश्यकतेनुसार
  • वैद्यकीय पैलूंवर भर.
हेही वाचा

३. प्रत्यक्ष अनुभव :

केवळ पुस्तकी ज्ञान पुरेसे नसते. कुस्तीपटूचे वजन कमी करणे असो किंवा मॅरेथॉन धावपटूची ऊर्जा टिकवणे असो, हे प्रत्यक्ष अनुभवातून शिकता येते. यासाठी विविध स्पोर्ट्स अकादमी (उदा. JSW Sports), जिम किंवा स्पोर्ट्स क्लिनिकमध्ये इंटर्नशिप करणे आवश्यक आहे.

करिअरच्या संधी

राष्ट्रीय संघ : ‘साई’ (SAI) किंवा बीसीसीआय (BCCI) सोबत काम करण्याची संधी.
खाजगी लीग : आयपीएल (IPL), आयएसएल (ISL) किंवा प्रो-कबड्डी संघ.
फिटनेस उद्योग : हाय-एंड जिम किंवा सप्लिमेंट ब्रँडसाठी सल्लागार.
उद्योजकता : स्वतःचे कन्सल्टन्सी सेंटर सुरू करणे.

हेही वाचा

केवळ खेळाडूंसाठीच नाही!

क्रीडा आहाराचे तत्त्व आता सर्वसामान्यांसाठीही लागू होत आहे. जे लोक नियमित जिममध्ये जातात, मॅरेथॉन धावतात किंवा आरोग्याप्रति जागरूक आहेत, त्यांनाही क्रीडा आहारतज्ज्ञाचा सल्ला मोलाचा ठरतो. योग्य पोषणामुळे केवळ खेळातील कामगिरीच सुधारत नाही, तर आयुष्याचा दर्जाही उंचावतो.

थोडक्यात सांगायचे तर, खेळाडू मैदानात जो पराक्रम गाजवतो, त्याची पायाभरणी आहारतज्ज्ञाच्या टेबलवर झालेली असते. ते आधुनिक काळातील ‘अदृश्य मार्गदर्शक’ आहेत जे खेळाडूला शून्यातून विश्व निर्माण करण्याची ताकद देतात.

स्पोर्ट्स न्यूट्रिशनिस्ट कदाचित मैदानाच्या सीमारेषेवर किंवा प्रकाशझोतात दिसणार नाहीत, पण त्यांचा प्रभाव प्रत्येक सराव सत्रात आणि स्पर्धेत जाणवतो. खेळाडूच्या यशाच्या कथेत, त्याचे शरीर केवळ प्रशिक्षित नाही, तर पोषणयुक्त आणि उत्कृष्ट कामगिरीसाठी सज्ज आहे याची खात्री हे तज्ज्ञ करतात.