डॉ. मेधा ताडपत्रीकर

आज जग हवामान बदलाच्या संकटाचा सामना करत आहे. यावर मात करण्यासाठी विज्ञानाची जोड आवश्यक आहे. याच गरजेतून हवामान विदा शास्त्र हे क्षेत्र एक भविष्यवेधी करिअर म्हणून उदयास आले आहे. २०२६ च्या काळात, जेव्हा आर्टिफिशिअल इंटेलिजन्स आणि डेटा आपल्या जीवनाचा अविभाज्य भाग बनले आहेत, तेव्हा हवामान बदलाचा अभ्यास करणारे डेटा सायंटिस्ट हे जगासाठी ‘गेम चेंजर’ ठरत आहेत.

क्लायमेट डेटा सायंटिस्ट हा पृथ्वीच्या वातावरणाशी संबंधित प्रचंड मोठ्या प्रमाणावरील डेटाचे विश्लेषण करतो. यात उपग्रहाद्वारे मिळणारी चित्रे, महासागरांचे तापमान, वार्‍याचा वेग आणि ऐतिहासिक हवामान नोंदी यांचा समावेश असतो. या माहितीच्या आधारे ते भविष्यातील हवामानाचे अचूक अंदाज वर्तवतात आणि पर्यावरणाचे नुकसान टाळण्यासाठी उपाययोजना सुचवतात.

कृत्रिम बुद्धिमत्तेचे महत्त्व

हवामान शास्त्रामध्ये एआयचा वापर अत्यंत कळीचा ठरत आहे. पारंपरिक पद्धतींनी हवामानाचा अंदाज लावणे कठीण आणि वेळखाऊ होते, मात्र एआयमुळे खालील गोष्टी शक्य झाल्या आहेत

  • अचूक अंदाज : मशिन लर्निंगच्या साहाय्याने चक्रीवादळ किंवा पूर येण्यापूर्वीच त्याची तीव्रता ओळखता येते.
  • कार्बन फूटप्रटिं ट्रॅकिंग : कंपन्या किती कार्बन उत्सर्जित करत आहेत, याचा रिअल-टाइम डेटा एआयद्वारे मिळतो.
  • बदलांचे सिम्युलेशन :
    पृथ्वीचे तापमान १.५ अंशाने वाढल्यास काय परिणाम होतील, याचे आभासी मॉडेल तयार करणे एआयमुळे सोपे झाले आहे.
हेही वाचा

कामाचे स्वरूप आणि जबाबदार्‍या

या क्षेत्रात काम करणार्‍या व्यक्तीला केवळ संगणकासमोर बसून कोडींग करायचे नसते, तर नैसर्गिक बदलांचे तांत्रिक भाषेत रूपांतर करायचे असते.
डेटा गोळा करणे आणि त्यावर प्रक्रिया हवामानाचा डेटा हा विस्कळीत स्वरूपात असतो.

  • स्रोत : जगभरातील हजारो वेधशाळा, समुद्रातील सेन्सर्स आणि अवकाशातील उपग्रहांकडून येणारा कच्चा डेटा गोळा करणे.
  • स्वच्छता : डेटामधील त्रुटी शोधणे, विसंगत नोंदी काढून टाकणे आणि विश्लेषणासाठी योग्य असा साचा तयार करणे.

प्रगत मॉडेलिंग

  • AI/ ML चा वापर : ऐतिहासिक डेटा वापरून ‘प्रेडिक्टिव मॉडेल्स’ तयार करणे. उदाहरणार्थ, पुढील ५० वर्षांत समुद्राची पातळी किती वाढेल किंवा एखाद्या विशिष्ट भागात दुष्काळाची तीव्रता किती असेल, याचे गणित मांडणे.
  • सिम्युलेशन : हवामानातील एका घटकात बदल झाला
    (उदा. कार्बन उत्सर्जन वाढले), तर त्याचा इतर घटकांवर काय परिणाम होईल, याचे आभासी प्रयोग करणे.

रिस्क असेसमेंट

कंपन्या आणि सरकारांना संभाव्य धोक्यांची जाणीव करून देणे. एखादा नवीन प्रकल्प (उदा. धरण किंवा स्मार्ट सिटी) उभा राहत असेल, तर पुढील ३० वर्षांत तिथल्या हवामानाचा त्या प्रकल्पावर काय परिणाम होईल, याचा तांत्रिक अहवाल तयार करणे.

हेही वाचा

व्हिज्युअलायझेशन आणि रिपोर्टिंग

जटिल तांत्रिक माहिती सर्वसामान्यांना किंवा धोरणकर्त्यांना समजेल अशा सोप्या भाषेत मांडणे.
ग्राफ्स, नकाशे आणि डॅशबोर्ड्स तयार करणे जेणेकरून प्रशासनाला त्वरित निर्णय घेता येतील.

आवश्यक शिक्षण आणि कौशल्ये

  • शिक्षण : गणित, सांख्यिकी, कॉम्प्युटर सायन्स किंवा पर्यावरण शास्त्र या विषयात पदवी असणे आवश्यक आहे. पदव्युत्तर शिक्षण (M. Sc./ M. Tech) डेटा सायन्स किंवा क्लायमेट सायन्समध्ये असल्यास अधिक संधी मिळतात.

तांत्रिक कौशल्ये

  • प्रोग्रामिंग : Python किंवा R या भाषांवर प्रभुत्व.
  • मशिन लर्निंग : डेटावरून भाकीत करण्याची क्षमता.
  • डेटा व्हिज्युअलायझेशन : Tableau किंवा Power BI द्वारे क्लिष्ट माहिती सोप्या स्वरूपात मांडणे.
  • जीआयएस (जॉग्राफिक इनफॉर्मेशन सिस्टीम्स) : नकाशांच्या आधारे भौगोलिक डेटा विश्लेषणाचे ज्ञान.
    भविष्यातील संधी आणि बिझनेस
  • सरकारी संस्था : भारतीय हवामान शास्त्र विभाग, इस्रो किंवा आंतरराष्ट्रीय स्तरावर नासा आणि आयपीसीसी सारख्या संस्था.
  • खासगी क्षेत्र : गुगल, मायक्रोसॉफ्ट सारख्या टेक
    कंपन्या किंवा रिअल इस्टेट आणि विमा कंपन्या.

संशोधन संस्था :

विद्यापीठे आणि हवामान बदल रोखण्यासाठी काम करणार्‍या स्वयंसेवी संस्था.

  • विमा क्षेत्र : हवामान बदलामुळे होणार्‍या नुकसानीचा अंदाज लावण्यासाठी विमा कंपन्या या तज्ज्ञांना मोठ्या पगारावर कामावर ठेवत आहेत.
  • कृषी उद्योग : शेतकर्‍यांना हवामानाचा अंदाज देऊन पिकांचे नियोजन करण्यात मदत करणारे स्टार्टअप्स वाढत आहेत.
  • ईएसजी सल्लागार : प्रत्येक मोठ्या कंपनीला आता पर्यावरणाचे नियम पाळावे लागतात. त्यासाठी ‘ईएसजी (एन्व्हायर्नमेंटल, सोशल आणि गव्हर्नन्स) ॲनालिस्ट’ म्हणून मोठी मागणी आहे.
  • शाश्वत स्टार्टअप्स : कार्बन क्रेडिट्स विकणे किंवा पर्यावरणापूरक उत्पादने तयार करणार्‍या व्यवसायांना डेटाची मोठी गरज भासणार आहे.

फायदे आणि पगार

हे क्षेत्र केवळ आर्थिक उत्पन्न देणारे नसून, जगाला वाचवण्याचे समाधान देणारे आहे. भारतात या क्षेत्रात फ्रेशर्सना वार्षिक ६ ते १० लाख रुपयांपासून सुरुवात मिळते, तर अनुभवानंतर हा आकडा २५ लाखांच्या पुढे सहज जातो. परदेशात, विशेषत: युरोप आणि अमेरिकेत, या तज्ज्ञांना प्रचंड मागणी असून तिथे मानधन अधिक उच्च स्तरावर आहे.

‘क्लायमेट डेटा सायन्स’ हे केवळ एक करिअर नसून ती काळाची गरज आहे. जर तुम्हाला तंत्रज्ञानाची ओढ असेल आणि पर्यावरणाप्रति कळवळा असेल, तर हे क्षेत्र तुमच्यासाठी उत्तम संधी घेऊन आले आहे. येणारा काळ हा ‘डेटा’चा आहे आणि तो जर पृथ्वी वाचवण्यासाठी वापरला गेला, तर ते मानवासाठी मोठे यश असेल. एक हवामान डेटा सायंटिस्ट हा ‘भविष्यवेत्ता’ असतो, जो गणिताच्या आणि विज्ञानाच्या जोरावर जगाला येणार्‍या संकटाची पूर्वकल्पना देतो आणि ते संकट टाळण्यासाठी मार्ग सुचवतो.
medhat235@gmail.com
(लेखिका शाश्वत विकास उद्योजक आहेत.)