आजच्या वेगाने बदलणाऱ्या जगात केवळ औद्योगिक प्रगती महत्त्वाची नाही, तर ती प्रगती पर्यावरणाचे रक्षण करून आणि मानवी आरोग्य जपून होणे ही काळाची गरज बनली आहे. याच गरजेतून ‘Environment, Health, and Safety’ (EHS) म्हणजेच ‘पर्यावरण, आरोग्य आणि सुरक्षा’ हे क्षेत्र एक अत्यंत महत्त्वाचे आणि सन्मानाचे करिअर म्हणून समोर आले आहे. हवामान बदल (Climate Change) आणि जागतिक तापमान वाढीच्या पार्श्वभूमीवर, शाश्वतता (Sustainability) हा केवळ शब्द न राहता तो व्यवसायाचा अविभाज्य भाग बनला आहे.
ईएचएस आणि शाश्वतता म्हणजे काय?
ईएचएस ही एक शिस्त आहे जी कामाच्या ठिकाणी पर्यावरणाचे रक्षण, कर्मचाऱ्यांचे आरोग्य आणि सुरक्षितता सुनिश्चित करते. जेव्हा आपण याला ‘शाश्वतता’ शी जोडतो, तेव्हा त्याचा अर्थ असा होतो की, आपण नैसर्गिक संसाधनांचा वापर अशा प्रकारे करतो की ज्यामुळे भविष्यातील पिढ्यांच्या गरजा धोक्यात येणार नाहीत.
ईएचएसमध्ये नेमके काय समाविष्ट असते?
ईएचएस हे केवळ नियमांचे पालन करण्यापुरते मर्यादित नसून, ते तीन मुख्य स्तंभांवर आधारलेले आहे:
१. पर्यावरण : यामध्ये उद्योगांमुळे निसर्गावर होणारा परिणाम कमी करण्यावर भर दिला जातो. हवेचे प्रदूषण रोखणे, पाण्याचा पुनर्वापर, घातक कचऱ्याची शास्त्रीय पद्धतीने विल्हेवाट लावणे आणि ऊर्जेचा वापर कमी करणे या गोष्टी यात येतात. कार्बन उत्सर्जन कमी करून ‘ग्लोबल वॉर्मिंग’ रोखण्यात या विभागाचा मोठा वाटा असतो.
२. आरोग्य : कामाच्या ठिकाणी कर्मचाऱ्यांचे दीर्घकालीन आरोग्य जपणे हा याचा मुख्य उद्देश आहे. उदाहरणार्थ, रसायनांशी संबंध येणाऱ्या कामगारांची नियमित वैद्यकीय तपासणी करणे, गोंगाटाच्या ठिकाणी कानांचे संरक्षण करणे आणि कामाच्या ठिकाणी हवा खेळती राहील, याची काळजी घेणे. तसेच ‘एर्गोनॉमिक्स’ (Ergonomics) कडे लक्ष देऊन कर्मचाऱ्यांच्या बसण्याच्या किंवा उभ्या राहण्याच्या पद्धतीमुळे त्यांना शारीरिक त्रास होणार नाही, हे सुनिश्चित केले जाते.
३. सुरक्षा : हा विभाग कामाच्या ठिकाणी होणारे अपघात शून्य करण्यावर काम करतो. यामध्ये यंत्रांची सुरक्षा, अग्निशमन व्यवस्था, उंचीवर काम करताना घ्यायची काळजी आणि वैयक्तिक सुरक्षा साधनांचा (जसे की हेल्मेट, ग्लोव्हज, शूज) वापर अनिवार्य करणे यांचा समावेश होतो. कोणत्याही आपत्कालीन परिस्थितीत कर्मचाऱ्यांचा जीव वाचवण्यासाठी ‘मॉक ड्रिल’ आयोजित करणे ही देखील ईएचएसमधील महत्त्वाची जबाबदारी आहे.
या क्षेत्राचे महत्त्व का वाढते आहे?
१. कठोर कायदे: भारत आणि जगभरात पर्यावरणाशी संबंधित कायदे अधिक कडक होत आहेत. कंपन्यांना आता त्यांच्या उत्सर्जनाचा (Emissions) आणि कचरा व्यवस्थापनाचा (Waste Management) हिशोब द्यावा लागतो. २. सामाजिक जबाबदारी (ईएसजी): गुंतवणूकदार आता अशाच कंपन्यांमध्ये गुंतवणूक करतात ज्या ‘Environmental, Social, and Governance’ (ईएसजी) मानकांचे पालन करतात. ३. ब्रँड व्हॅल्यू: जे उद्योग पर्यावरणाची काळजी घेतात, त्यांची समाजात प्रतिमा उंचावते.
भारतातील संधी
भारताने २०७० पर्यंत ‘नेट झिरो’ उत्सर्जनाचे लक्ष्य ठेवले आहे. यामुळे ‘ग्रीन जॉब्स’ची लाट आली आहे.
उत्पादन क्षेत्र : ‘मेक इन इंडिया’ अंतर्गत वाढणाऱ्या कारखान्यांमध्ये सेफ्टी ऑफिसर्स आणि एन्व्हायर्नमेंटल इंजिनीअर्सची मोठी मागणी आहे.
ऊर्जा क्षेत्र: सौर आणि पवन ऊर्जा प्रकल्पांमध्ये ईएचएस तज्ज्ञांची भूमिका कळीची असते.
आयटी आणि सेवा क्षेत्र: मोठ्या कॉर्पोरेट कंपन्या आता ईएचएस ‘सस्टेनेबिलिटी मॅनेजर्स’ची नियुक्ती करत आहेत, जे त्यांच्या कार्बन फूटप्रिंटवर नियंत्रण ठेवतील.
जागतिक स्तरावरील संधी
युरोप आणि अमेरिकेसारख्या विकसित देशांमध्ये शाश्वतता क्षेत्राला प्रचंड महत्त्व आहे. तिथे ‘सर्क्युलर इकॉनॉमी’ आणि ‘रिन्युएबल एनर्जी’ मध्ये संशोधनाच्या आणि कामाच्या अनेक संधी उपलब्ध आहेत. युनिसेफ, जागतिक बँक आणि यूएनसारख्या आंतरराष्ट्रीय संस्थांमध्येही ईएचएस तज्ज्ञांची गरज असते.
ईएचएस आणि शाश्वतता हे क्षेत्र अशा लोकांसाठी आहे ज्यांना कामाच्या बदल्यात केवळ पगारच नको, तर समाजासाठी आणि पृथ्वीसाठी काहीतरी चांगले करण्याची इच्छा आहे. येणारा काळ हा ‘ग्रीन रिव्होल्यूशन २.०’ चा आहे आणि यामध्ये ईएचएस प्रोफेशनल्स हे खऱ्या अर्थाने ‘पृथ्वीचे रक्षक’ म्हणून ओळखले जातील.
या क्षेत्रात करिअर कसे करावे?
१. शिक्षण : बी.एस्सी. (एन्व्हायर्नमेंटल सायन्स), बी.ई. (एन्व्हायर्नमेंटल / सेफ्टी इंजिनीअरिंग) किंवा फायर अँड सेफ्टीमधील डिप्लोमा.
२. विशेष कोर्सेस : NEBOSH (नॅशनल एक्झामिनेशन बोर्ड इन ऑक्युपेशनल सेफ्टी अँड हेल्थ), IOSH (इन्स्टिट्यूशन ऑफ ऑक्युपेशनल सेफ्टी अँड हेल्थ) किंवा ADIS (ॲडव्हान्स्ड डिप्लोमा इन इंडस्ट्रीअल सेफ्टी) सारखे अभ्यासक्रम जागतिक स्तरावर मान्यताप्राप्त आहेत.
३. कौशल्ये : केवळ तांत्रिक ज्ञान असून चालत नाही, तर संवाद कौशल्य, संकट व्यवस्थापन आणि विश्लेषणात्मक विचार करण्याची क्षमता आवश्यक असते.
