यूपीएससी मुख्य परीक्षेतील वैकल्पिक विषय भूगोल यातील पेपर २ बाबत आज आपण जाणून घेणार आहोत. पेपर २ हा भारतावर लक्ष केंद्रित करतो. यासाठी मजबूत नकाशा कौशल्ये, चालू घडामोडींचे एकत्रीकरण आणि भारतातील प्रादेशिक विषमता आणि विकास धोरणांचे विश्लेषणात्मक आकलन आवश्यक आहे.
भारतातील भौतिक वातावरण, संसाधने, शेती, उद्योग, वाहतूक, सांस्कृतिक सेटिंग्ज, वस्त्या, प्रादेशिक नियोजन, पर्यावरण आणि शहरीकरण आणि आपत्कालीन परिस्थिती यासारख्या समकालीन समस्यांचा यात समावेश होतो. यासाठी मजबूत नकाशा कौशल्ये, चालू घडामोडींचे एकत्रीकरण आणि भारतातील प्रादेशिक विषमता आणि विकास धोरणांचे विश्लेषणात्मक आकलन आवश्यक आहे.
पेपर दुसरा
अभ्यासक्रम:
भारताचा भूगोल
प्राकृतिक रचना : भारताचे शेजारील देशांशी स्थलीय संबंध; संरचना आणि उठाव; जलनिस्सारण प्रणाली आणि पाणलोट क्षेत्र; प्राकृतिक प्रदेश; भारतीय मान्सून यंत्रणा आणि पर्जन्यमानाचे स्वरूप; उष्णकटिबंधीय चक्रीवादळे आणि पश्चिम विक्षोभ; पूर आणि अवर्षण; हवामान प्रदेश, नैसर्गिक वनस्पती; मृदाचे प्रकार आणि तिचे वितरण.
साधन संपत्ती : जमीन, पृष्ठभाग आणि भूजल, ऊर्जा, खनिजे, जैविक आणि सागरी साधनसंपत्ति, वन व वन्यजीव साधन संपत्ती आणि त्यांचे संवर्धन, ऊर्जा संकटे.
कृषि : पायाभूत सुविधा; जलसिंचन, बी-बियाणे, खते, वीज, संस्थात्मक घटक; जमीन धारणा, भू-पट्टेदारी आणि जमीन-सुधारणा; पीक पध्दती, कृषि उत्पादकता, कृषि तीव्रता, पीक संयोजन, जमीन क्षमता; कृषि सामाजिक वनीकरण; हरित क्रांती आणि तिचे सामाजिक-आर्थिक पर्यावरणीय परिणाम; कोरडवाहू शेतीचे महत्व; पशुधन साधनसंपत्ती आणि श्वेत क्रांती; जलीय संवर्धन, रेशीम उत्पादन, कृषि आणि कुक्कुटपालन; कृषि प्रादेशिकीकरण; कृषि-हवामान क्षेत्रे; कृषि पारिस्थितिकीय प्रदेश.
उद्योग : औद्योगिक क्रांती; कापूस, ताग, वस्त्रनिर्माण, लोह आणि पोलाद, अॅल्युमिनियम, खते, कागद, रसायने आणि औषधनिर्माण, स्वयंचलित, कुटीरोद्योग आणि कृषि-आधारित उद्योग यांचे स्थान निश्चितीचे घटक; सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रमांसह उद्योग गृहे आणि संकुले; औद्योगिक प्रादेशिकीकरण; नवीन औद्योगिक निगम धोरण; बहुराष्ट्रीय निगम आणि उदारीकरण; विशेष आर्थिक क्षेत्रे; पर्यावरण स्नेही पर्यटन.
वाहतूक, दळणवळण आणि व्यापार : रस्ते, रेल्वे, जलमार्ग, हवाईमार्ग आणि नलिकामार्गांचे जाळे आणि प्रादेशिक विकासामधील त्यांची पूरक भूमिका; राष्ट्रीय आणि परराष्ट्रीय व्यापाराबाबत बंदरांचे वाढते महत्व, व्यापारशेष; व्यापार धोरण; निर्यात प्रक्रिया क्षेत्रे, दळणवळण आणि माहिती तंत्रज्ञानामधील विकास आणि अर्थव्यवस्था आणि समाजावर होणारे त्याचे परिणाम; भारतीय अंतराळ कार्यक्रम.
सांस्कृतिक जडणघडण : भारतीय समाजाचे ऐतिहासिक पैलू; वांशिक, भाषिक आणि मानववंशीय; विभिन्नता; धार्मिक अल्पसंख्याक; प्रमुख जमाती, जमातींची क्षेत्रे आणि त्यांच्या समस्या; सांस्कृतिक प्रदेश; लोकसंख्येची वाढ, वितरण आणि घनता; लोकसंख्याशास्त्रीय वैशिष्ट्ये: लिंग-गुणोत्तर, वय संरचना, साक्षरता दर, श्रमिक पथक; अवलंबता गुणोत्तर, आयुर्मान, स्थलांतर (आंतर प्रादेशिक, प्रदेशांतर्गत आणि आंतरराष्ट्रीय) आणि त्यासंबंधीत समस्या; लोकसंख्येच्या समस्या आणि धोरणे, आरोग्य निर्देशांक.
वसाहती : ग्रामीण वसाहतींचे प्रकार, आकृतिबंध आणि भूरूपवर्णन; नगर विकास; भारतीय शहरांचे भूरूपवर्णन; भारतीय शहरांचे कार्यात्मक वर्गीकरण; बृहन्महानगरी प्रदेश आणि महानगरी प्रदेश; नागरी प्रसरण; झोपडपट्टी आणि त्यासंबंधित समस्या; नगर नियोजन; नागरीकरणाच्या समस्या आणि उपाययोजना.
प्रादेशिक विकास आणि नियोजन : भारतातील प्रादेशिक नियोजनाचा अनुभव; पंचवार्षिक योजना; एकात्मिकृत ग्रामीण विकास कार्यक्रम; पंचायती राज आणि विकेंद्रित नियोजन; लाभक्षेत्र विकास; पाणलोट क्षेत्र व्यवस्थापन, मागास क्षेत्र, वाळवंट, अवर्षणप्रवण, डोंगरी आदिवासी क्षेत्र विकासासाठी नियोजन; बहु-स्तरीय नियोजन; बेट भूप्रदेशांचे प्रादेशिक नियोजन आणि विकास.
राजकीय पैलू : भारतीय संघराज्यवादाचा भौगोलिक आधार; राज्य पुनर्रचना; नवीन राज्यांचा उदय; प्रादेशिक जाणीव आणि आंतर-राज्यीय समस्या; भारताच्या आंतरराष्ट्रीय सीमा आणि त्यासंबंधातील समस्या; सीमेपलीकडील दहशतवाद; जागतिक कारभारामधील भारताची भूमिका, दक्षिण आशिया आणि भारतीय महासागर भूराजनीती.
समकालीन समस्या : पारिस्थितिकीय समस्या; पर्यावरणीय धोके; भूस्खलन, भूकंप, त्सुनामी, पूर आणि दुष्काळ, महामारी; पर्यावरणीय प्रदुषणाशी संबंधित समस्या, जमीन वापराच्या पद्धतीतील बदल; पर्यावरणीय प्रभाव परिक्षणाची आणि पर्यावरणीय व्यवस्थापनाची तत्वे; जनसंख्या विस्फोट आणि अन्न सुरक्षा; पर्यावरणीय ऱ्हास; निर्वनीकरण, वाळवंटीकरण आणि मृदेची धूप; शेतजमीन विषयक समस्या आणि औद्योगिक अशांतता; आर्थिक विकासामधील प्रादेशिक विषमता; शाश्वत वृध्दी आणि विकासाची संकल्पना; पर्यावरणीय जागरुकता नद्यांची जोडणी; जागतिकीकरण आणि भारतीय अर्थव्यवस्था.
संदर्भसूची – इंग्रजी
इंडियन जिओग्राफी
स्पॉटलाईट नोट्स
इंडिया अ कॉम्प्रिहेन्सीव जिओग्राफी – डी. आर. खुल्लर
जिओग्राफी ऑफ इंडिया – माजिद हुसेन
ऑक्सफोर्ड स्टुडन्ट ॲटलास लेटेस्ट एडिशन
संदर्भसूची – मराठी
भारताचा भूगोल
स्पॉटलाईट नोट्स
भारताचा भूगोल – माजिद हुसेन
भारताचा भूगोल – ए. बी. सवदी
मुंबई व कोल्हापूर पदवी व पदव्युत्तर अभ्यासक्रमाची पुस्तके
ऑक्सफोर्ड स्टुडन्ट ऍटलास नवीन आवृत्ती
सविंदर सिंग आणि माजिद हुसेन सारख्या मानक पाठ्यपुस्तकांचा वापर करून भौतिक आणि मानवी भूगोलातील तुमचा पाया मजबूत करा. पेपर १ साठी संकल्पना, आकृत्या आणि मॉडेल्सवर भर द्या तर पेपर २ साठी सिद्धांताला चालू घडामोडी, सरकारी अहवाल आणि केस स्टडीजशी जोडा. विशेषतः भारतीय भूगोलासाठी दररोज नकाशा चिन्हांकनाचा सराव करा. जलद पुनरावृत्तीसाठी लहान नोट्स आणि थीमॅटिक केस स्टडींच्या याद्या बनवा. नमुने समजून घेण्यासाठी आणि उत्तर लेखन सुधारण्यासाठी मागील वर्षांचे प्रश्न सोडवा. आर्थिक सर्वेक्षणासारख्या स्रोतांमधून फ्लोचार्ट, स्थानिक विश्लेषण आणि अपडेटेड डेटा वापरा. उच्च स्कोअरिंगसाठी उदाहरणे, विद्वानांची नावे आणि भौगोलिक दृष्टिकोन वापरून उत्तरे नियमितपणे सुधारित करा आणि समृद्ध करा.
– sushilbari10@gmail.com
