माझ्या शरीरावर बोलणारे तुम्ही कोण?

माझी उंची पाच फूट, चण बारीक आणि वजनही यथातथाच. त्यामुळे लहानपणापासूनच मी किरकोळ दिसायचे. शाळा-कॉलेज आटोपून नोकरी करताना आणि अगदी लग्नाच्या वयापर्यंत नातेवाईक आणि परिचित बिनदिक्कतपणे, ‘‘किती बुटकी आहे ही! लहानशी दिसते, वाटतच नाही लग्नाची आहे,’’ असे टोमणे ऐकतच मी मोठी होत गेले. उंची तर आपल्या हातात नसते; पण आहार-विहारावर नियंत्रण ठेवून मी वजन अगदी काटेकोर राखलं आहे. कार्यमग्न राहून मनही आनंदी ठेवलं. आज वयाची पन्नाशी ओलांडल्यानंतर माझ्या त्याच शरीरयष्टीचं अनेक जण कौतुक करतात. तरी कोवळ्या वयात, हळव्या मनावर कोरली गेलेली ती शब्दांची बोच विसरता येणं शक्यच नाही. – रेणुका मुजुमदार

प्रमोदला जन्मत: डोळ्यांचा कोणताही दोष नव्हता. पण एका अपघातात त्याने उजवा डोळा कायमचा गमावला. घरची परिस्थिती बेताची असल्याने महागडा चष्मा घेणं शक्य नव्हतं. फुगेवाल्याकडून घेतलेल्या स्वस्त चष्म्यानं त्यानं डोळ्यांची खोबण झाकली आणि तेच त्याचं आयुष्यभराचं डोळ्यांसाठीचं कवच झालं. पण समाजाला कुणाची जखम दिसत नाही, त्यांना फक्त चेष्टा दिसते. शाळेत तो ‘काणा’, ‘चकणा’, ‘तिरक्या’ आणि अखेर ‘फुटक्या’ झाला. सुरुवातीला प्रत्येक हाक त्याच्या काळजाला भोसकत होती. नंतर त्यानंच ठरवलं. नाव काहीही असो, ओळख माझ्या कर्तृत्वाने होईल! त्यानं आयटीआयमधून तीन वर्षांचा ‘वायरमन-इले्ट्रिरशियन’ कोर्स पूर्ण केला. प्रमोदच्या बुद्धिमत्ता आणि कौशल्याने त्याला एका आंतरराष्ट्रीय कंपनीत कायमची नोकरी मिळाली. एके दिवशी कंपनीच्या अतिशय महत्त्वाच्या प्रकल्पात मोठा तांत्रिक बिघाड झाला. स्फोट होऊन शेकडो कामगारांचा जीव जाऊ शकत होता. सर्वांचं लक्ष यंत्रणेकडे असताना प्रमोदनं आपल्या एकाच डोळ्यानं अतिशय सूक्ष्म चमकणार्‍या वायरमधील दोष टिपला.

‘‘सगळे जण ताबडतोब मागे व्हा!’’ ओरडतच प्रमोद धावला. त्याने मुख्य विद्युतप्रवाह बंद केला आणि काही सेकंदांचा फरक, मोठा स्फोट टळला. कंपनीचे कोट्यवधींचे नुकसान आणि शेकडो जीव वाचले. या शौर्यासाठी सरकारने त्याला ‘भूषण गौरव पुरस्कार’ देऊन सन्मानित केले. पुरस्कार स्वीकारताना त्याला चष्मा काढण्याची विनंती झाली. प्रमोदनं हळूच चष्मा काढला. उजव्या डोळ्याची फक्त खोबण दिसली; पण डावा डोळा विलक्षण तीक्ष्ण, स्थिर आणि आत्मविश्वासाने चमकत होता. टाळ्यांचा कडकडाट झाला. ज्याला जगाने ‘काणा’, ‘तिरक्या’, ‘फुटक्या’ म्हणून हिणवलं होतं, पण त्याच्यासाठी आज एकच नाव दुमदुमत होतं, ‘शार्प आय मॅन!’ – रवींद्र बुधकर, मुंबई

बहुधा, १९७५-८० चा काळ असावा. मी, जन्मताच डावखुरा! त्यामुळे सतत अपमानित व्हायचो. कुणाच्या घरी पूजेला प्रसाद घेताना सरावाप्रमाणे डावा हात पुढे केला की, पुजारी तावातावाने रागवत सगळ्यांसमोर अपमान करायचे. काही वेळा खरेदी केल्यानंतर डाव्या हाताने पैसे दिल्यास दुकानदार डोळे लाल करत पुन्हा माझ्या दुकानात येऊ नकोस असा दम भरायचे. आई, समुपदेशकाची भूमिका वठवून मला जवळ घेत हिताच्या चार गोष्टी समजून सांगायची. काही गोष्टींचा शोध घेतला असता माझ्यासारखे डावखुरे व्यक्ती असंख्य आहेत हे लक्षात आलं. आणि मग आयुष्यात नकळत्या वयात संयमाचा समतोल राखत अपमान सकारात्मक घेत काही वेळा डोळेझाक करीत पुढील वाटचालीला सामोरे गेलो. आज डावखुरेपणाचा सार्थ अभिमान आहे. – डॉ. राहुल भोसले, पुणे

मला ‘काळू’ हे टोपणनाव मिळालं ते माझ्या रंगामुळे. पण त्याचा न्यूनगंड जायला मदत झाली ती पुस्तकांमुळे. याबाबतीत आपले पूर्वज मात्र उदारमतवादी होते. वेद व्यास यांचे जन्मनाव कृष्णद्वैपायन, (ते त्यांना त्यांच्या रंगामुळे मिळाले.)महाभारताची नायिका द्रौपदी हीसुद्धा शामवर्णी होती. विष्णु अवतार कृष्ण आणि आपला विठोबा काळाच मानला जातोे. पण तरीही आपल्या मनावर ही वर्णाबद्दलची ‘लेबल्स’ अगदी घट्ट आहेत. मला नेहमी वाटतं, भारतामध्ये रंगभेद मानणार्‍यांची संख्या जास्त आहेच, पण त्यातल्या बहुतेकांना आपण चुकीचे आहोत याची जाणीवही होत नसेल. – प्राची

माझ्या काळ्या रंगावरून माझी थट्टा केली जायची. माझं नाव प्रेमा, त्यात त्या वेळी एक नाटक चालू होतं, ‘प्रेमा तुझा रंग कसा…’’ त्यावरून चिडवताना तर सगळ्यांची सुप्त प्रतिभा जागृत व्हायची. शाळेच्या गोर्‍या मुलींना प्रत्येक क्षेत्रात प्राधान्य मिळे. पात्र असूनही काळी असल्याने मला डावललं जाई. कपडे घेताना ‘‘तू हा रंग घेऊ नको, तो घे’’ असं सुचवलं जायचं. मी कधीच त्वचा गोर्‍या करणार्‍या क्रीमच्या भानगडीत पडले नाही. पण त्याची जाहिरात बघताना मनात यायचं, की आपला नैसर्गिक रंग नाकारून या महागड्या फसव्या क्रीमच्या मागे का लागायचं? परंतु तेच सर्वमान्य होतं. नंतर पुस्तक मित्र झाला, आत्मविश्वास मिळाला आणि यशही मिळालं. – आरती पांडे, मुंबई

माझ्या कर्णबधिर मुलीच्या जडणघडणीत आम्हाला आलेले अनेक अनुभव. तिच्यातील दोष लक्षात आल्यावर आम्ही आवश्यक गोष्टी करायला सुरुवात केली होती. पण एक महाशय म्हणाले, ‘‘तिला ऐकू येत नाही आणि हे आईबाबा बसले आहेत निवांत,’’ या पहिल्याच प्रतिक्रियेने मी शांत राहायला शिकले. कारण असेच अनुभव येणार याची कल्पना आली. एक जण घरी आले होते, त्याच वेळी दुसरी अशीच शारीरिक व्यंग असलेली मुलगी घरी आली होती. तिला पाहून म्हणाले, ‘‘या अशा मुलांची पण लग्नं होतात का?’’ मुलीचं लग्न हा खरं तर तिच्यासाठी हळुवार विषय. पण एकाने वक्तव्य केलं, आमची मुलगी मुकी, बहिरी, आंधळी, अपंग आहे का की कोणालाही देऊन टाकावी?’’ खूप वाईट वाटलं. लेकीचं लग्न ठरलं त्या वेळी एक जण म्हणाले, ‘‘अरे अशा मुलींचे लग्न होते आणि चांगल्या मुली बिनलग्नाच्या आहेत.’’ समाज हा सगळ्या घटकांनी बनला आहे, तर तीही या समाजाचाच घटक आहे, इतकेही भान या व्यक्तीला चार लोकांत बोलताना नव्हते. हे टोमणे तिच्यापुरतं राहिलं नाहीत, तर तिला झालेल्या गोड मुलीसंदर्भातसुद्धा विचारताना यांना काहीच वाटलं नाही. ती सहा महिन्यांची होती आणि एकाने विचारले, ‘‘काय, ही तरी बोलते की नाही?’’ त्या गोड मुलीकडे न बघता तिच्या कानाशी टाळ्या वाजविणं, शीळ वाजविणं, आवाजासाठी चमचा खाली टाकणं याही गोष्टी झाल्या. पण ती मात्र अतिशय हुशार, होतकरू, सतत बडबड करणारी आहे. अर्थात सगळे अनुभव वाईट आले असे नाही तर चांगलेही आले ज्याचा उपयोग तिला शिक्षणात, नोकरी करताना, समाजात वावरताना आला. मी सगळ्यांचे आभार मानते. कारण अजून बरीच वाटचाल बाकी आहे. – प्रज्ञा गिजरे, पुणे

‘‘किती बारीक झालीस!’’, ‘‘तुझं वजन वाढलंय वाटतं!’’, ‘‘तुझ्याकडे पाहिलं की आजारी असल्यासारखं वाटतं.’’ हे शब्द बोलणार्‍यासाठी कदाचित सहज असतील; पण ते ऐकणार्‍या व्यक्तीच्या मनावर किती खोल ओरखडे उमटतात, हे फार कमी जणांना समजतं. माझ्याही आयुष्यात असे टोमणे आले आहेत. सुरुवातीला मी ते हसून टाळायचे. पण हळूहळू त्या शब्दांचा परिणाम माझ्या आत्मविश्वासावर होऊ लागला. आरशात स्वत:कडे पाहताना मला माझ्यातल्या चांगल्या गोष्टी दिसण्याऐवजी उणिवाच दिसू लागल्या. लोकांसमोर वावरताना ‘‘माझ्याबद्दल कोणी काही बोलणार तर नाही ना?’’ ही भीती वाटू लागली. नंतर मात्र मला जाणवलं. माझं शरीर हे कुणाच्या मतापेक्षा खूप मोठं आहे आणि माझी किंमत माझ्या दिसण्यावर ठरत नाही. प्रत्येक व्यक्तीची शरीरयष्टी वेगळी असते आणि ती स्वीकारण्याचा अधिकारही प्रत्येकाला आहे. आज कोणी माझ्या शरीरावर टिप्पणी केली, तर मी स्वत:ला एकच सांगते, ‘‘त्यांचे शब्द त्यांची मानसिकता दाखवतात; माझी किंमत नाही.’’ टोमणे मारण्या- आधी प्रत्येकाने विचार करावा, कारण सहज उच्चारलेल्या काही शब्दांनी एखाद्याचा आत्मविश्वास मोडू शकतो आणि कदाचित त्याला पुन्हा स्वत:वर प्रेम करायला खूप वेळ लागू शकतो. – प्रतीक्षा लबडे

माझी उंची कमी आणि रंग सावळा असण्यावरून मला अनेकदा टोमण्यांचा सामना करावा लागला आहे. एक प्रसंग स्पष्ट आठवतो. नातेवाईकांच्या एका कार्यक्रमात माझ्या एका दूरच्या काकूंनी चारचौघांसमोर मला सहज म्हटले, ‘‘हिचा रंगही असा आहे आणि उंचीही कमी, मग चांगल्या कपड्यांमध्ये तू कशी शोभून दिसणार?’’त्यांचं सर्वांसमोर हे बोलणं मला खूप अपमानास्पद वाटलं. आजूबाजूचे लोक हसल्याने माझ्यात प्रचंड न्यूनगंड निर्माण झाला. लोकांमध्ये वावरताना भीती वाटू लागली आणि आरशात स्वत:कडे बघताना माझा आत्मविश्वास पूर्णपणे ढासळला. पण त्या अपमानास्पद प्रसंगानंतर मी ठरवले की, लोकांच्या टोमण्यांना मी माझे आयुष्य ठरवू देणार नाही. मी या नकारात्मकतेने माझे खच्चीकरण करू न देता, माझ्या मनाची ताकद वाढवण्यावर लक्ष केंद्रित केले. आणि ते यशस्वी ठरले. – तृप्ती देव, भिलाई छत्तीसगड

माझ्या ओळखीतील एका मित्राच्या आयुष्यात असाच एक काळ आला होता. लहानपणापासूनच अमितचे वजन थोडे जास्त होते. शाळा-महाविद्यालयात त्याला मित्र ‘जाड्या’, ‘फुटबॉल’ अशा नावांनी चिडवायचे. सुरुवातीला तो सर्व काही हसण्यावारी नेण्याचा प्रयत्न करायचा, पण हळूहळू नातेवाईक आणि अगदी जवळचे लोकही त्याला भेटल्यावर आरोग्याची काळजी व्यक्त करण्याच्या बहाण्याने ‘अरे जरा वजन कमी कर, लग्नात कसा दिसशील?’ असे टोमणे मारू लागले. त्याची मन:स्थिती हळूहळू ढासळत गेली. तो आरशात पाहणे टाळू लागला. त्याला कपडे खरेदी करायला जाण्याचीही भीती वाटायची. ‘माझ्या आयुष्यात काहीच चांगलं होऊ शकत नाही,’ या विचाराने तो इतका त्रस्त झाला की त्याने स्वत:ला एका खोलीत बंद करून घेतले. या मानसिक दलदलीतून बाहेर पडण्यासाठी त्याने अनेक प्रयत्न केले मात्र त्यावेळी त्याला जाणवलं की ही परिस्थिती त्याच्या जिवावर उठत आहे, तेव्हा यातून बाहेर पडण्यासाठी त्याने स्वत:चा स्वीकार केला आणि टोमणे मारणार्‍यांना स्पष्ट शब्दांत ‘मला ही मस्करी आवडत नाही. थांबवा,’ असे सांगायला सुरुवात केली. समुपदेशनातून नकारात्मक विचारांवर मात करण्यास आणि गमावलेला आत्मविश्वास परत मिळवण्यास त्याला मदत झाली. -अंजली लोखंडे

‘कुणीही यावे आणि टपली मारून जावे’ हा अनुभव लग्नानंतर काही महिन्यांतच मला आला. ‘तुला कंबरच नाहीये,’ इति सासुबाई. खूप राग आला, दुखावले गेले. ओठांवर शब्द आले आणि ‘तुम्ही काय सिंहकटीच्या का?’ आमचे ठरवून झालेले लग्न आहे ना. पुढून मागून नीट बघून करायची होती सून.’ असं विचारायचं होतं पण शब्द आतच विरले. आड आले ते लहानपणापासून झालेले संस्कार- मोठ्यांना उलट बोलू नये. पण माहेरच्यांना नावे ठेवण्यापर्यंत मजल गेली. ‘तुझी आई किती उग्र दिसते.’ कहर म्हणजे माहेरच्यांचा उल्लेख ‘जड माणसे’ असा होऊ लागला. माझ्या नवर्‍याने मध्यस्थी करणे अपेक्षित होते, पण तो बोलला तर घरच्यांशी संबंध बिघडतील ही त्याला भीती. मग मीच सर्व सूत्रे हाती घेतली. माझा अपमान करणार्‍यांना मी पूर्णपणे ओळखून होते. त्यांच्याशी जेवढ्यास तेवढे संबंध ठेवले. अपमानाने मी निराश झाले नाही. माझे माझ्यावरचे निरातिशय प्रेम आणि स्वत:च्या क्षमतेवरचा विश्वास ही माझी बलस्थाने होती. ‘निंदकाचे घर असावे शेजारी’ असे म्हणतात. इथे घरातच निंदक असल्याने माझा फायदाच झाला. माझं व्यक्तिमत्त्व घडवणार्‍या त्या माणसांची मी सदैव ऋणी आहे. – ललिता केळकर

माझ्या चेहर्‍यावर पुटकुळ्या यायच्या. चेहरा हे अंतर्मनाचं प्रतिबिंब असल्याचं ऐकल्यापासून तर या मनाचं आता काय बरं करावं, असे ग्रस्त करणारे प्रश्न भिरभिरू लागले आणि कधी एकटे-दुकटे आणि कधी संमेलन असल्यासारखे एकत्र उगवणार्‍या या पुळ्यांनी माझ्या सहनशीलतेत वाढ झाली, त्यामुळे आपण बरे आणि आपले पिंपल्स बरे, अशी मी स्वत:ची समजूत काढली. पण ती त्या काळी अनेकांना मान्य नव्हती. मी काहीच का करत नाही आहे असं वाटून या ‘‘एरवी बर्‍यापैकी दिसणार्‍या मुलीचा चेहरा इतका चंद्रासारखा नसता तर…’’ अशी हळहळ व्यक्त व्हायची. एक नामवंत विवाह मंडळ चालवणार्‍या बाईंनी अशा चेहर्‍यामुळे माझं नाव नोंदवून घ्यायलाच नकार दिलेला आठवतो… ‘‘शिक्षण, उंची, शरीरयष्टी, नोकरी वगैरे ठीक आहे, चष्मासुद्धा नाही, पण तुम्ही पिंपल्स गेले की या, नाही तर चांगलं स्थळ मिळणं कठीण आहे,’’ असं सांगून माझ्या चेहर्‍यावरील घडामोडींना माझ्या व्यक्तिमत्त्वात त्या बाईंनी मानाचं स्थान दिलं होतं. कालांतराने पुटकुळ्या सरत गेल्या. आणि ज्या तेलकट त्वचेमुळे पुळ्या आणि त्यांच्याइतक्याच निरनिराळ्या भेदक प्रतिक्रियांना मी सामोरी गेले ती खरं तर वरदान आहे, असं ऐकण्यात आलं… नैसर्गिक तेलामुळे त्वचेची कांती टिकून राहते असंही एक ऐकलं. – सुचिता कुलकर्णी

सात वर्षांपूर्वी मी आई झाले. आई होण्यापूर्वी मी अगदी सडपातळ, बारीक होते. पण आई झाल्यानंतर माझं वजन वाढलं. खरं सांगायचं तर सुरुवातीला मला त्याचं अजिबात वाईट वाटलं नाही. कुठे तरी मनापासून अभिमानच वाटला. कारण त्या शरीरबदलामागे माझं बाळ होतं. माझ्यासाठी आई होणं ही आयुष्यातली खूप मोठी, सुंदर आणि आनंदाची गोष्ट होती. त्यामुळे माझ्यात झालेले हे बदल मी एका ‘गॉड गिफ्ट‘सारखे स्वीकारले. पण नंतर लोकांनी बोलायला सुरुवात केली, ‘वजन वाढलंय.’, ‘पोट सुटलंय.’, ‘मागच्या वेळी बारीक होतीस, आता किती वाढलीस!’ आणि गंमत म्हणजे, एखादी व्यक्ती आज भेटली आणि दोन दिवसांनी पुन्हा भेटली तरी तिचा विषय तोच ‘‘तुझी तब्येत वाढलीय!’’ वाईट वाटतं, कधी वाटतं खूप व्यायाम करावा, योगा करावा, डाएट करावं आणि पुन्हा बारीक व्हावं. पण स्वत:लाच विचारते, ‘मी माझं आयुष्य दुसर्‍यांच्या नजरेप्रमाणे जगायचं का?’ तर नाही! माझं आयुष्य आनंदाने जगण्यासाठी आहे, सतत कोणाच्या तरी टोमण्यांच्या धाकात जगण्यासाठी नाही. मी आता ठरवलंय… माझं पोट किती सुटलंय, माझं वजन किती आहे, मी आधीपेक्षा किती बदलले आहे यापेक्षा मला माझं आयुष्य किती आनंदाने जगता येतंय, याला मी जास्त महत्त्व देणार. स्वत:ला स्वीकारा. पौष्टिक खा, कारण शरीर बदलतं. त्या शरीराने दिलेल्या आयुष्याच्या सुंदर आठवणी जास्त महत्त्वाच्या असतात. – सुजाता देसले

समाजमनात सौंदर्याचे परिमाण म्हणजे गोरा रंग. गोरे होण्यासाठीची जाहिरात बघितली की गोरा रंग छान, काळा रंग वाईट! हा विचार समाजात खोलवर रुजलेला आहे आणि प्रसारमाध्यमे त्याचा पुरेपूर फायदा घेत आहेत. काही वर्षांपूर्वी माझ्या नकळत्या वयात या काळ्या-सावळ्या रंगाने मला खूप न्यूनगंड दिला. जवळचे नातेवाईक, ओळखीचे, गणगोत येता-जाता मला म्हणायचे, ‘तुझी आई गोरी, भावंडं गोरी, तू अशी कशी!’ त्यात मी आजीकडे राहायचे. आई-बाबांपासून लांब, त्यांचे पुढचे वाक्य म्हणजे ‘तुला कोंड्यावरून विकत घेतली म्हणून तू इथे आहेस.’ खूप वाईट वाटायचं. पुढे डॉक्टर झाले आणि एका त्वचारोगतज्ज्ञाशी लग्न झाले. हळूहळू कॉस्मेटोलॉजी म्हणजेच सौंदर्यशास्त्र या क्षेत्रात काम करायला लागले. माझ्याकडे उपचारासाठी आलेल्या प्रत्येक व्यक्तीला, मग तो मुलगा असो वा मुलगी त्यांना फक्त गोरे व्हायचे असायचे. त्यांना समजावून सांगताना माझ्या नाकीनऊ यायचे. पण त्यांचा आग्रह असायचा. याच विचारांमुळे गोरं व्हायच्या क्रीम्स्, गोळ्या, इंजेक्शन्स यांची चलती झाली. काय करणार? जमानाच तसा आलाय, बाह्य रूपावर भाळणारा… – सुनीता पाटील

वयाच्या तेराव्या वर्षी शाळेच्या फळ्यावर लिहिलेलं वाचता यावं म्हणून मला दूरचा चष्मा लागला. ही गोष्ट जवळजवळ पंचेचाळीस वर्षांपूर्वीची. घरचे आणि बाहेरच्यांकडूनही माझ्या चष्म्याच्या बाबतीत काहीसा नाराजीचा सूर कानावर पडू लागला. त्यामुळे ‘चष्मा लागला हे काही फार चांगलं झालं नाही’, हे माझ्या बालमनावर हळूहळू ठसत गेलं. वयात आल्यानंतर माझी उंची जास्त असल्यामुळे मुली छाती लपवण्यासाठी वाकून चालतात, तसं मीही नकळत वाकून चालायला लागले होते. एकदा पाहुण्यांनी वडिलांना विचारलं, ‘‘ तुमची मुलगी कुबडी आहे का?’’ त्या शब्दांनी माझ्या मनावर आणखी एक ओरखडा काढला. खरं तर माझा रंग गोरा, नाकी-डोळी नीटस होते. पण माझ्या दिसण्यातल्या तथाकथित दोषांनी माझ्या मनात इतकं घर केलं होतं की, माझा स्वत:च्या दिसण्याबाबातचा आत्मविश्वास हरवला. त्यात लग्नाच्या बाजारात ‘मुलीचं दिसणं’ हा एक मुख्य मुद्दा असतो. एका चांगल्या स्थळाकडून मला पसंती आली पण माझा त्यावर अजिबातच विश्वास नव्हता, त्यामुळे त्याला नकार देऊन नंतर आलेल्या एका सर्वसाधारण स्थळाला मी होकार दिला. पुढे एका काकूंनी मला म्हटलं, ‘‘तू एवढी शिकलेली, दिसायलाही चांगली. तुला याहून चांगलं स्थळ मिळालं असतं!’’ तेव्हा मला जाणवलं, ‘अरे, आपण आपल्याला समजत होतो तेवढे काही वाईट नव्हतो.’ त्या अनुभवातून एकच शिकले, कुणाला त्याच्या दिसण्यावरून कमी लेखू नये. कारण शब्दांनी मनावर उमटलेला ओरखडा अनेक वर्षं टिकतो आणि एखाद्याच्या आयुष्यावर परिणाम करू शकतो. – संगीता पुजारी

बॉडीशेमिंगमध्ये उंची, रंग, शारीरिक दोष सगळ्यांवरून चिडविले जाते. केरळ राज्यात ‘बॉडीशेमिंग’विषयक माहिती शालेय अभ्यासक्रमात शिकवली जाणार, असा सरकारने निर्णय घेतला असल्याचे कळते. सगळ्यांनी तो घ्यायला हवा. मला आलेला अनुभव असा की, माझी उंची थोडी कमी, दिसायलाही ठीकठाक, पण वजन जरा जास्तच. सर्वांना वाटायचं लग्न कसं जमेल? पण लग्न झालं. अर्थात स्वत:वरचा विश्वास आणि घरच्यांची साथ यामुळे मी बिथरले नाही. आज जेव्हा माझा नवरा लाडाने ‘ढबरी’ म्हणतो किंवा मुलगी ‘गोलू मोलू’ मम्मा म्हणते त्याचं मला काहीच वाटत नाही. याचं कारण ‘माझं शरीर हा माझा निर्णय आहे,’ असं मी सतत मानते. टोमण्यांकडे दुर्लक्ष केलं नसतं तर खचून बसले असते. स्वत:वर प्रेम करायला शिकल्याने सर्व गोष्टी सोप्या सोप्या झाल्या. – ज्योती राऊत, छत्रपती संभाजीनगर

लग्न असो नाहीतर सांत्वनाची जागा असो. पाऊस, हवा, पाणी, राजकारण, आंदोलनं हे गप्पांचे जुजबी विषय संपले की, सगळ्यांचं कटाक्षानं लक्ष जायचं ते माझ्या वजनाकडे. लहान-मोठे सगळेच यथेच्छ तोंडसुख घेत. मात्र मी एक दिवस ठरवलं, हे बदलायला हवं. माझा हा प्रवास फक्त वजन कमी करण्याचा नव्हता, तर तो स्वत:चाच शोध घेण्याचा होता. जुन्या सवयी बदलणं तसं सोपं नव्हतं. आवडत्या पदार्थांकडे सोयीस्कररीत्या दुर्लक्ष करणं, फारसा न आवडणारा आणि न केलेला व्यायाम नियमित करणं, यासाठी रोजची एक लढाई लढावी लागत होती. कधी शरीर थकलं. मन व्यथित झालं. मलाच विचारू लागलं, हे सगळं का करायचंय? अनेक प्रश्नांनी डोकं वर काढलं खरं, पण मी त्या प्रश्नांना हुशारीने मुळासकट उपटून टाकलं. जेव्हा शंका वाटायची त्या प्रत्येक वेळी मनाने मेंदूला एकच संदेश पाठवला, ‘आता थांबायचं नाही.’ या सर्व प्रवासात शरीरापेक्षा मनाची ताकद, दृढनिश्चय आणि संयम यालाच मी अधिक महत्त्व देईन.

हळूहळू विचारांबरोबर शरीरही बदलू लागलं. आज माझ्या बदललेल्या रूपापेक्षा माझ्यात निर्माण झालेली इच्छाशक्ती, आत्मविश्वास मला जास्त मौल्यवान वाटतो. माझं बदललेलं रूप आरशात दिसतं, पण त्याहून सुंदर बदल आत घडलाय- स्वत:ला जिंकण्याचा. – डॉ. आश्लेषा मुंगी

मला माझ्या पांढर्‍या केसांवरून टोमणे सोसावे लागले आहेत. फार लवकर, अगदी मी शिक्षक होतो तेव्हापासून पांढरे केस मला सोबत करत आले आहेत. रंग गोरा, उंची सहा फूट, मी वापरत असलेले पांढरे कपडे, माझी मान जराशी लांब या सगळ्या कारणांनी मला विद्यार्थी एका पक्ष्याच्या नावाने संबोधत. माझ्या ते कानावर पडत असे, पण मी ते कधीच मनावर घेतलं नाही. केस रंगवले नाहीत, कधी केसांना कलप केला नाही, विग वापरला नाही, की टोपी घातली नाही. ‘पदरी पडलं, पवित्र झालं…’ या न्यायाने पांढरे केस जोपासले. तीच माझी ओळख बनवली. तात्पर्य काय, कुणीही आपलं ‘स्वत्व’ सोडू नये. लोकनिंदा मनावर घेऊन दु:खी होऊ नये. – सदानंद करंदीकर, बारामती</strong>