स्वीकार…

आजही आजी नेहमीसारख्या बाटल्या गोळा करत आल्या. आमच्या दुकानापाशी आल्या. रोजच्या सवयीनुसार ‘जेवला का रे?’ आजींनी विचारलं. मी ‘नाही’ म्हणालो. आजींनी मला रोज हेच वाक्य विचारायचं. मी आजींना त्याच पठडीतलं उत्तर द्यायचं. असं महिनोनमहिने चालू होतं. पण आज आजींशी अधिकचा संवाद साधावासा वाटला. आजींचं राहण्याचं ठिकाण वगैरे किरकोळ दोन-तीन प्रश्न मी विचारले. ‘‘तुम्हाला मुलं किती आहेत आजी,’’ असं विचारताच आजींच्या चेहर्‍यावरचं हसू किंचित कमी झाल्यासारखं वाटलं. त्यांचे डोळेही थोडेसे पाणावल्यासारखे जाणवले. आपण काही तरी चुकीचं विचारल्याचं मलाही जाणवलं. पण आजींनी क्षणार्धात मूळ हसू चेहर्‍यावर आणलं. माझ्या दुकानाच्या आसपासच्या तीन-चार प्लास्टिकच्या बाटल्या उचलत आजींनी सोबत आणलेल्या गोणीत भरल्या. त्या म्हणाल्या, ‘‘मला दोन मुलं झाली होती, पण जन्मल्यानंतर काही दिवसातच मरून गेली दोन्हीही. एक मुलगी झाली ती जगली फक्त. मुलगी झाली आणि सहा-सात महिन्यात दारूच्या व्यसनापायी माझा नवराही वारला.’’

आता मुलीबद्दल विचारावं की नाही, या विचारात मी होतो. पण आजींना मी पुढे काय विचारणार याचा अंदाज आला. त्यांनी सांगायला सुरुवात केली. तालुक्याजवळच्या एका गावाचं नाव सांगत मुलगी तिथं राहत असल्याचं सांगितलं. चार-सहा महिन्यांतून एकदा मुलगी भेटायला येत असल्याचं सांगत आजी म्हणाल्या. ‘‘आई, तू बाटल्या गोळा करायला जाऊ नको. मी तुला महिन्याला खर्चाचे पैसे पाठवीन, असं कायम म्हणत असती माझी मुलगी. पण मला नाय आवडत ते. जावई गाडीवर ड्रायव्हर आहे. त्यांची कमाई चांगली आहे.’’ मुलगी आणि जावयाबद्दलचा अभिमान आजींच्या बोलण्यातून पाझरत होता.

‘‘आजी, बाटल्या गोळा करण्यासाठी कुठं कुठं फिरता तुम्ही,’’ मी विचारलं. ‘‘लय फिरावं लागतं बाळा, काय सांगू…’’ आजी एक दीर्घ श्वास घेत म्हणाल्या. हातवारे करत आजींनी मला चहूबाजू दाखवल्या. घरापासून चारही बाजूंना साधारणपणे दोन किलोमीटरपर्यंत आजी बाटल्या गोळा करण्यासाठी फिरत असल्याचं लक्षात आलं. म्हणजे दिवसाला सहा ते आठ किलोमीटर आजी पायी फिरतात.

‘‘घरातून किती वाजता निघता,’’ मी आजींना विचारलं.
‘‘सकाळी नऊच्या टायमाला निघती.’’
‘‘जेवण करून घराबाहेर पडत असाल आजी तुम्ही.’’
‘‘चहा-चपाती खाऊन निघती. दुपारचं जेवन फडक्यात बांधून घेती. भंगारवाल्याकडं ठेवून देती. अडीच-तीन वाजेपतूर बाटल्या गोळा करायच्या. तेवढ्या बाटल्या भंगार दुकानदाराला देऊन तिथंच जेवन करून घ्यायचं. नंतर परत बाटल्या गोळा करत फिरायचं.’’ आजींनी त्यांचा दिनक्रम कथन केला.
‘‘दिवसाला किती पैसे मिळतात,’’ मी विचारलं.
‘‘कधी दोनशे, कधी अडीचशे. एखांद्या टायमाला तीनशे रुपयं मिळतेत. एखाद्या दिवशी फिरून फिरून पायाचा टुकडा पडतो, तरी दोनशे रुपयंबी मिळत न्हाईत. कधी कधी बाटल्याच मिळत न्हाईत,’’ अगदी शांत संथ शब्दांत आजींनी सांगितलं.
‘‘चल येती मी बाटल्या गोळा करून,’’ असं म्हणत आजींनी गोळा करून आणलेल्या बाटल्यांची एक गोणी माझ्या दुकानाजवळ ठेवली आणि आजी दुसरी गोणी घेऊन निघून गेल्या. जाताना मला त्यांनी नेहमीप्रमाणे गोणीवर लक्ष ठेवायला सांगितलं. जाणार्‍या पाठमोर्‍या आजींकडे बघत मी विचार करू लागलो, साठीची असेल आजी. कमालीची ऊर्जा बाळगत स्वत:ला टवटवीत ठेवलंय आजींनी. शिवाय जगण्याबद्दल किरकिर नाही. व्याप सहन करत उतारवयात माणसं बर्‍याच वेळा आयुष्याला उबगलेली दिसतात. काही माणसं अशा वेळी खचलेलीही आढळतात. आजींमध्ये या गोष्टींचा लवलेशही दिसत नाही. शिवाय कुणाबद्दल तक्रारही नाही. एकटी बाई ही. उतारवयापर्यंत एकटी लढली. अजूनही लढतेय. नवर्‍याविना मुलीला वाढवण्यात, तिचं लग्न करण्यात या एकाकी बाईला किती कष्ट पडले असतील? तरीही आहे ती परिस्थिती आजींनी किती आनंदानं, धीरानं स्वीकारली आहे. आणि अजूनही ताठ मानेनं जगते आहे. आजीचं हे आयुष्य मलाच खूप काही शिकवून गेलं.