ऑनलाइन ट्रेंड्स : नात्यांचे अर्थ बदलत आहेत का?

मनाने स्वच्छ, चांगला, परंतु संवाद साधण्यात थोडासा कच्चा, ताण आला तर अचानक चिडणाराही. एकदा हे ‘नार्सिझम’चे रील्स सारखे सारखे बघून आणि ते खरे मानून ती तिच्या अवतीभोवती असणाऱ्या सगळ्यांमध्ये ‘नार्सिसिस्टिक’(आत्ममुग्ध किंवा आत्ममोह असणारी व्यक्ती) स्वभाव शोधायला लागलीय. त्यातला पहिला बळी समीरचा. त्याच्या साध्या साध्या गोष्टींचे ती चुकीचे अनुमान काढू लागली. एके दिवशी समीर कामाच्या ताणामुळे घरी आला तेव्हा गप्पगप्पच होता. त्यातच गाडीचे कागद सापडेनात, त्याची चिडचिड वाढली. त्याचक्षणी अन्वीच्या मनात नुकतेच वाचलेले शब्द चमकतात, ‘नार्सिसिस्ट’ अचानक रागावतात.’ ती त्या वेळी शांत बसते, परंतु तिच्या मनात पहिलं बीज रोवलं जातं – आपला नवरा ‘नार्सिसिस्ट’ तर नाही ना?’’ समीर कधी मोबाइलमध्ये गुंतून बसला की अन्वीच्या मनात येतं, हा ‘अटेन्शन सिकिंग पॅटर्न’ आहे का?’’ एखादा निर्णय तो स्वत:च घेतो, तेव्हा तिच्या मनात येतं, ‘हुकमत गाजवणारा स्वभाव? कधी दमून, थकून आल्यावर शांत बसून राहिला तर तिच्या मनात येतं ‘अबोला धरलाय का याने?’

साध्या साध्या मानवी वर्तनांवरही अन्वी मानसशास्त्रीय तत्त्वांच्या चाळण्या लावू पाहते. हळूहळू दोघांमधला तणाव वाढत जातो. भांडणं होऊ लागतात आणि अन्वी त्याच्या प्रत्येक गोष्टीला ‘नार्सिझम’चं लेबल लावते. ‘‘तू नार्सिसिस्ट आहेस! मी तुझा स्वभाव ओळखला आहे.’’ प्रत्येक भांडण या शब्दांनी सुरू होऊन त्यावरच संपतं.

अन्वी-समीरच्या बाबतीत जे घडतंय ते अनेकांच्या बाबतीत होतंय. ते आजच्या सामाजिक प्रवाहाचे प्रतिबिंब आहे. समाज माध्यमावरच्या जलद, अपूर्ण आणि अनेकदा गैरसमज पसरवणाऱ्या मानसिक आरोग्याच्या मजकुरांमुळे माणसाची साधी साधी वागणूकही रोगांचा अभ्यास करणाऱ्या ‘पॅथॉलॉजी’च्या चष्म्यातून पाहिली जाऊ लागले आहे. आज ‘‘तुमचा पार्टनर ‘टॉक्सिक’ आहे का?, ‘तुमच्या नात्यात प्रेम आहे की भय?’ ‘तुमच्या भावनांकडे दुर्लक्ष होतंय का?’ ‘तुम्ही एकाकी पडत चालला आहे का?’ ‘तुमचा पती तुमच्यावर हुकुमत गाजवतो का?’ अशा असंख्य रील्स लोकांच्या स्क्रिनवर स्क्रोल होत असतात. आणि एकदा का या चक्रव्यूहात अडकलात की त्यातून बाहेर पडणं अशक्य होतं, कारण, असले वरवरचे सल्ले देणारी बहुतेक सामग्री ही शास्त्रशुद्ध वा अभ्यासू निदानांवर आधारित नसून, लोकप्रिय भाषेत तिचं ‘अति साधारणीकरण’ केलेलं असतं. त्याचा परिणाम असा होतो की, हे वाचणारी व्यक्ती दुसऱ्याच्या प्रत्येक वर्तनामागे ‘आजारी पॅटर्न’ शोधू लागते. ‘साध्या गैरसमजांनाही मानसिक विकृतींचे शिक्के मारले जातात आणि नात्यातील नैसर्गिक संघर्षही ‘टॉक्सिक’, ‘नार्सिसिस्टिक’ होऊन जातात.

‘नार्सिझम’चं पहिलं बीज रोवणारी कथा ग्रीक पुराणात आढळते. ही कथा अनेकांना माहीत असेलच. पण ज्यांना माहीत नाही त्यांच्यासाठी थोडक्यात, प्राचीन ग्रीक पौराणिक दंतकथांमध्ये नार्सिसस हा तरुण विलक्षण सौंदर्यवान योद्धा म्हणून वर्णन केला जातो. नार्सिससकडे अनेक तरुणी आणि निसर्गदेवता आकर्षित होत, पण तो प्रत्येकाला नाकारत असे. कधी उद्धटपणे, कधी कधी अपमानास्पदपणे.

एक दिवस नार्सिसस तलावात पाहतो तेव्हा त्यात त्याला दिसते एक अद्भुत सुंदर, मोहक प्रतिमा. आरसा माहीत नसलेल्या त्याला ही आपलीच प्रतिमा आहे याची कल्पनाही नसते. तो त्या प्रतिबिंबावर प्रेम करू लागतो. हात पुढे करायचा, तर पाणी हलून प्रतिमा अदृश्य व्हायची. पाणी परत स्थिर व्हायचं आणि त्याचं हृदय पुन्हा त्या सौंदर्याकडे ओढलं जाई. हळूहळू तो त्या प्रतिबिंबात इतका गुंतून गेला की अन्न, पाणी, झोप सारं विसरला. स्वत:च्या प्रतिमेच्या मोहात बुडाला. प्रतिबिंबाशी एकरूप होऊ न शकल्याने तो तडफडू लागला. पण मोहही सुटत नव्हता त्यामुळे त्याची स्वत:पासून सुटका नव्हती. एक दिवस त्याने तलावाजवळच, त्या प्रतिमेकडे पाहत, थकून शेवटचा श्वास घेतला. त्याच्या मृत्यूनंतर त्या ठिकाणी एक सुंदर, पांढऱ्या-पिवळ्या पाकळ्यांचे फूल उमलले. त्या फुलाला नंतर ‘नार्सिसस’ (Narcissus) असे नाव देण्यात आले. ही कथा मानवी अहंकार, आत्ममग्नता आणि स्वत:च्या प्रतिमेवरील वेडाचे रूपक म्हणून वापरली जाते.

या अति-स्वकेंद्रिततेच्या इशाऱ्याला आधुनिक मानसशास्त्रात वैज्ञानिक स्वरूप देणारे व्यक्तिमत्त्व म्हणजे मनोविश्लेषणाचे जनक सिग्मंड फ्रॉइड. १९१४ मध्ये प्रकाशित झालेल्या त्यांच्या प्रसिद्ध निबंधामध्ये, ‘On Narcissism: An Introduction’ मध्ये फ्रॉइडने ‘नार्सिसिझम’ या संकल्पनेला प्रथमच वैद्याकीय आणि मानसशास्त्रीय चौकटीत स्पष्ट परिभाषा दिली. त्यांच्या मते, ‘नार्सिसिझम’ म्हणजे स्वत:मधली असामान्य, अनियमित भावनिक गुंतवणूक. ज्याचा परिणाम एखाद्या व्यक्तीच्या नातेसंबंधांवर, भावनिक आयुष्यावर जाणवतो.

जेव्हा एखादी व्यक्ती स्वत:लाच सर्वात महत्त्वाची समजते, सतत प्रशंसेची अपेक्षा ठेवते, टीका सहन करू शकत नाही, स्वत:च्या प्रतिमेचं अतिप्रमाणात रक्षण करते आणि नात्यांमध्ये सहानुभूती कमी होऊ लागते, तेव्हा फ्रॉइड त्याला ‘अस्वस्थ नार्सिसिझम’ म्हणतो. हीच संकल्पना पुढे औपचारिकपणे Narcissistic Personality Disorder (NPD) म्हणून स्थापित झाली.

फ्रॉइडने एक अत्यंत महत्त्वाचा मुद्दा मांडला, नार्सिसिझम हे केवळ ‘दोष’ नसून अनेकदा मनाचे संरक्षणकवच असते. बाहेरून दिसणाऱ्या अहंकारी किंवा वर्चस्ववादी वर्तनामागे आत दडलेली असुरक्षितता, भावनिक दुखापत किंवा भय लपलेले असू शकते. म्हणूनच कोणतेही वर्तन ‘नार्सिसिस्टिक’ दिसले म्हणून ती व्यक्ती ‘एनपीडी’ असतेच असं नाही. अशा निदानासाठी दीर्घकालीन, वैद्याकीय पातळीवरील व्यावसायिक मूल्यांकन आवश्यक आहे. खरं तर आज समाजमाध्यमांवर फिरणाऱ्या ‘नार्सिसिस्टिकची ५ लक्षणे’ किंवा ‘जर तो हे हे करत असेल तर तो नार्सिसिस्टिक आहे’ अशा प्रकारच्या रील्स आणि याद्यांवर फ्रॉइडने शंभर वर्षांपूर्वीच अप्रत्यक्षपणे इशारा दिला होता.

मानवी वर्तनाचे अतिसाधारण वर्गीकरण घाईघाईचे आणि चुकीचे निष्कर्ष घडवू शकते. काही वर्तन ‘नार्सिसिस्टिक’सारखे दिसतात म्हणून संपूर्ण व्यक्तीला त्या साच्यात टाकणे वैज्ञानिकदृष्ट्या अयोग्य आहे. म्हणूनच आज समाजमाध्यमावर ज्या सोप्या, भावनिक आणि सनसनाटी पद्धतीने हा शब्द वापरला जातो, तो अतिसुलभीकरणामुळे दिशाभूल करणारा ठरतो. मानवी वर्तन समजण्यासाठी संदर्भ, भावनिक इतिहास, व्यक्तीची अंतर्गत अवस्था आणि दीर्घकालीन निरीक्षण हे सर्व घटक आवश्यक आहेत. एक-दोन कृतींवरून एखाद्याला ‘नार्सिसिस्ट’ असे लेबल लावणे चुकीचे आहे.

समाजमाध्यमांवर ही माहिती, मतप्रवाह आणि सार्वजनिक चर्चेची प्रमुख माध्यमे बनली आहेत. तथापि, या माध्यमांच्या झपाट्याने वाढलेल्या प्रसारामुळे अनेक गुंतागुंतीच्या मानसशास्त्रीय संकल्पनांविषयी चुकीच्या समजुतीही मोठ्या प्रमाणावर पसरू लागल्या आहेत. त्यापैकी ‘नार्सिसिझम’ हा शब्द आज सर्वाधिक चुकीच्या पद्धतीने,भावनिक अपमानासारखा वापरला जातो आणि बहुतेक वेळा तो त्याच्या मूळ अर्थापासून पूर्णपणे तुटलेला असतो. या चुकीच्या वापरास अनेक कारणे कारणीभूत आहेत. आकर्षक, अतिसुलभ ‘कंटेंट’ची मागणी; भावनिक आणि उत्तेजक पोस्ट्सना प्राधान्य देणारे ‘अल्गोरिदम’ आणि ‘सेल्फ-डायग्नोसिस’ची वाढती प्रवृत्ती, ज्यामध्ये लोक अल्प व्हिडीओ, अपूर्ण याद्या किंवा तपासले न गेलेले मानसशास्त्रीय सल्ले पाहून स्वत:बद्दल किंवा इतरांबद्दल मनमानी निष्कर्ष काढतात.

या गैरसमजुतींचे परिणाम व्यापक आणि गंभीर आहेत. वैयक्तिक नातेसंबंधांमध्ये किरकोळ वाददेखील निदानात्मक भाषेत मांडले जाऊ लागतात. व्यावसायिक किंवा सामाजिक ठिकाणी सामान्य अभिमान, आत्मरक्षण, महत्त्वाकांक्षा किंवा ठामपणा यांसारख्या मानवी प्रतिक्रिया मानसिक विकारांचे लक्षण म्हणून गैर समजल्या जातात.

शिवाय, अशा बेफिकीर वापरामुळे खऱ्या मानसिक आजारांबद्दल समाजात कलंक वाढतो, ज्यामुळे व्यक्तिमत्त्व विकार असलेल्या व्यक्तींना योग्य उपचार मिळवणे अधिक कठीण होते. समाजमाध्यमांचा प्रभाव आपल्याला आत्मपरीक्षणापासून दूर नेऊन दोषारोपांच्या दिशेने ढकलतो. म्हणूनच मानसिक आरोग्य व्यावसायिक हे सातत्याने सामान्य मानवी वर्तन आणि चिकित्सकीय निदानांमधील फरक ओळखण्याचे महत्त्व अधोरेखित करतात. जनजागृती, जबाबदार मजकुरांची निर्मिती आणि डिजिटल साक्षरतेचा विकास हे दिशाभूल रोखण्यासाठी आवश्यक आहेत. यासाठी गरज आहे, सर्वसमावेशक प्रयत्नांची.

●kalpanapandey281083 @gmail.com