jJJj, 4 HyJj 2007

`m$-Jkm箳 hTuKC` n 1850 l 1950 lklu m$b J̮jk uKb mbn mbhol kjC kc c kjl nl. m$b uKb Jv kjlv, pv vlkuk Jlv uKbyjyj m Puu m$b h$bv cP u# JOv Ilu. m$b h$ DlM yuk nl. m$bv Cj J̮jk pi l h$blv J nl nl, lm llkuv mcpk hjmLlǮ oM&vn llv nl nl. `D&Yiv` n vlkuk cCkyF& u[ mbhol kjl. h$JJnju cCkyF& u[ Yjhj pi ol. lcU m$ lƬbyjyj Eo[- mkwn h$blv unv Dhu cv ckU kjl. pC& nl uuu `D&Yiv` Dbklu mJ& h$JJnj c PhumjK unv Ilu. uKb vJ[ kjlv kn h$n c pc ku. Sk oJm cP i [@. o. o hb[ bk[ hmlkJ< yuCm c iu Dml cvl Ij kuu h$bJ< c mjbv mbilu. kn h$n oKJu. mjbv h$ Ju. cnCu, `n mJ& h$ Hj cnJ Dnl. phv J. hmlk kc Pu k h$ pc kj. llv mJlb$ kc lu kjl F&u. DC n kc l kj Dn.` Pub! mjbv mbiluu Jjbv c YjJv iu. vJv kc Ybi cP [kwl Mju. hmlk kc uJkj mbhu. kMv箳 oMv l Ju m Pu DC c Fk[ U youv vJv kuh箳 Jjbv h$b pcJpcJ kjCm mJl ku.
Sk oJm `cnj^ HTb[Mv`v m kuu vJov Jvl Du. mbMOv M<J=m lbv kuh ciJu nl. hb[mjb mbiCJv c knM mMbk cvv `m$b Mlh$b` hjK lj kv cnj^ HTb[Mvk[ hJu DC cP kuh vJ[ nTv cu . 30,000 mbMOv M<J= cbpj Pu.

 

M<J= cUu Dvbo Pu. kcu Glmn Du. lyjyj Sk pyyojn pCJ uiu. PhumjK c kcu uiu. kjC lv J<l kc hC& kjJ nl.
Skk[ c h$b MO Il nl. cmk pv nl. lcU Ʈcl Ov hv Gu lv ku lj l HC Mkwl Dm. lcU l h$ GljJv IJ uil. omjk[ kuh} hjk Dm Jv kjCmn c mJl ku. h$ pc nl iu DC h$blv 1850 l 1950 kUlu m$pJv Jml=l h cP [ȳbmcj GY jn uiu. oykw MyobcO JOJ o:K J kjCj m$ mh Myobl ly} Dhu v<O J kjl nl. `m$v shu hmlk nll Oju k hlǮ D< kc nl,` Dm Ok IluJj Iyv pCj m$ vblj c$ vY& cvv mJ&pvk k&l Yi Il nl. m$b hj<o m$b cl chC cb[l nl. m$b h$blv lb mbJovMul Flnm om uiu.
n MbYj J<祮 kU Yjldz mcppJv箳 v cnJ kuKb[ jl. mJlb$k[v hjlb$k[ DC hjlb$lv hvn mJlb$k[ Dm Jm kjlv Yjldz mcppJvl c cvJblj I[v Du. Ƭlv plv m$pJvln hjJl&v I[v Du.
mOjChC 19 J Mlk箳 cOJj yM m mLjJu. vJv Mmly Mmvyjyj vJM#C DC lodmbybO DJMk i I[ uiuv Yjldz mcppJv, mbmk=lk JlJjC hjmLl huCm mJl Pu. kumbil vJv imbJov vc&C Pu. 1857 u cbyF& Jh mLhv Pu. vJM#Cv YjJuu llkuv JjJblbv M#Cmj DC mcpk mOjCJ<k k& kjC kU ijp lJhC pCJ }iu. J̮jk GuLhuL I[v C箳 mbOkUl `Yjldz m$` n mbmk=lk pJv kWEyo yvu.
kUl m$Ǯ {ml pJv, mJl: DjiJ<Ǯ l DvmL DC M#C DYJ JM<lJv pCJ }iu. m$bv M#C ou hnp, Dv糳 {RcOv lb mk kjCm mcpk mOjC kjC DJMk Dn, pCJ nTv m$b mOjCb v m$M#Cu Dhjn&hC Ov cUu.
hjbhjk kuhvb li DC vJv kuhvb mJkj n Ƭ l mnphC I[v Cj vJnl. mcp cvmk OjC mOjCb mJkj kjCj vJnl. lm pvcl yOv kju, vJJjb mj kju DM mcpYcK cOc ijp nl. cCku hjlv J=h$m=Ǯ Puu mJl 19 J Mlklu J̮jk yOvu Jjov ju. ybiucO J=h$m=Ǯ jbY nTv mbhC& oMl J=h$b Phv mj Pu. 1832 cO yUMm$ pbYkj bv `oh&C` hv J=h$ J `oioM&v` (1848) hv vlkukb jbY kv ou. %vov DC J̮jk GodyOv kumbil jC J=h$b cOJla m$ yvu. `h$JJnj` n Jkb Yjhj lmo cUCj uk moj J=h$bcO jbYhmv nl. mcpk Jjb DYmjC Ƭ llv I[v l nl.
m$M#C DC Dv m$J<k mcmb & J=h$blv mllv nl nl. J=h$blv nCj &, m$M#C J mcpk mOjCbm nCj lv, mcpl Gumu nCN I[c[- Go. JOJ JJn mMm$ Dn k vn, mbybO hCl 1870 cO Puu &, l# M#C cUCj mbO mJ祮 cUlv vc&C Puu vJv mbmk=lk h&JjCl m$b YJvk, J̮jk, yk J{ nCm mJl Pu. J̮jk Jkmlv m$b mbJovMul Jkml nCm mJl Pu.
Jkml mbJovMullv m$bv uKvm- mbi h$uKvm mJl ku. J̳k YJv, o:K J kjClv m$b pCJ jbY J nl nl. kUvh n pCJ Jkml nl iu.
jbYkUl llkuv JjJblbv m$pi=lǮ kuu k& cu Joll Dn. m$n Sko pi DuJj DlcjCv Jkml nl iu. jbY Ijlv nCj JjO, Ilu pCj Ok lbv o[hv kCj, vGco kjCj nl. c$ m$M#C cnJ huv hlvǮ yk Jkmm lv kjCj h< (vJj) kUvh I[Cm mJl Puv m$bv kn cCl k nF&v, hlk[v lmnv J ci&oM&v cU uiu.
vJM#C jbY kjlv mcpk mOjCb mboY&l Yjldz mcpyu Sk Ykl ku i} nl k, pmpm mcp M#l nl pF&u, lmlM mcpk mOjC ku hnpl Dm mcpu Ju. ci mcplv lm lv ku plu. n Ykl m$b mboY&ln Kj ju. jbY o[hCKu kc kjCm nUnU mJl kjCN m$bcO 19 J Mlk箳 DKjhl yjǮ il Pu. JmJ Mlkl ilv DCK Ji Ilu. lvblj m$bv kO ci JUv yIlu vn.
1848 cO c. pljJ Hu bv Dhu hlv mJ$yF&, miCyF& #jmij bv Dhu MUcO MkJCm lj ku. Hlc MKn lbyjyj nl. mJ$yF& H} kJU hlvlv n kc kjCm h{ Du vnl, lj lbl vJ Yv vc&C Pu nl. hlǮ k& cu pCv Dhu cvv l DOhv kc kjCm h{ Du. cnCv DvL, D[Cl mh[}u m$b yUblhC kjC, m$bv mbIl kjCm nUokbk mcjbY Dpl kjCm h{kj IC n kc mJ$yFv ku. Hub vOvvblj `mlMOk mcp` pyyojn lbv mbYUu. m$Ǯ Jkml mbJov n hnu DJlj nl.
mbJov mcpl hmjl pTv m$bv Skk[ pi T uiu. `DhCn knlj Dhum ku hnp,` n Yv m$bv Du. v. jv[ b mnkj iCM JmoJ pM (mJ&pvk kk) DC moMJ iJb[ b hlvRv Sk$ Tv 1871 cO `m$ JjJl mY` mLhv ku. ll m$ Sk$l Tv & kjl. m$bv Sk$ J cnCv nUokbk mcjbY Dpl ku pl. Sk mcjbY箳 vcb$Ch$k mJ$yF& iJb[ J mjmJlyF& pM b vJv k{u iu. mcplv JjO nl Dmvn m$bv J=lJ mcjbYb Dpv ku. `m$ JjJl mY` n m$b pi=lǮ, mbIl k& vbo j}. omjk[ L&v mcpv oj jJJj ohj m$bm mY Dpl kjCm mJl ku. v. jv[ b hlv jcyF& jv[, kMyF& kvkj DC Dv hVmSk m$ mYu pcl. nUnU m$ mYlv JKv oT uiu. Dhu Jj vybOblv J k uiu. L&v mcpv m$bm Sk Jmh vc&C ku. l JUu hb. jcyF cnj^l Dicv Pu. hCl lb JKv nT uiu. `lkv Dhu Ijlu Sk m$u yjyj DCu hnp; lj mY kC yml F&u,` DM D hb[l jcyFv Ilu. 1882 cO hb[l jcyFv `D& cnu mcp` mLhv kv m$bm mJlb$hC k& kjCN mbmL jbY ku. m$bv Sk$ Tv mcpk k& kjC vJ oM hb[l jcyFv m$bv oKJu. h{ 1894 cO `Eno u[p mMu DB[ ujj kwuy` jcyF& jv[ bv m ku. 1895 cO mMu k@vHjvmyjyj m$b kukMu oM&v YjJu. m$bm lbv GodyOv Ji& m ku. DL&l n lv hC-cbyF& Mnjbhjl c&ol jnu vnl; Dv blbcOn pCJ mbcl nTv m$b mbmL GY jn uiu.
m$bm Km vlkuk m nCm mJl Pu nl. m$ uKv k uiu DC cCkyF& u[ bv 1889 cO `D&Yiv` mbhovu mJl ku. [@. DvboyF& pM bv Dcjkl pTv Sc.[. hoJ cUJC, [@. jKcyF& mJ bv yuJl Puu JJnm JjO kv hlJ mbI<& kjC, l Kuu lW[ oC, hb. jcyF& bv `Mjo mov` mLhv kjC- Do Iv m$bv jC oCN, k& kjCm h{ Cm cvmk yU oCN nl. cnCv kUl mbcl J ko ipl nl. ku JjO nl nl. lJn jcyF& jv[ J kMyF& kvkj bv ku Dvku DmCN m$b m ICl h{kj Ilu.
1881 cO u. Ukbv `kmj` J `cj` n J=h$ m ku. UkhJ& m nTv jpkdz Jj, j^dz k&u Ov cU uiu. hjCc m$bv jpkdz IvbJ< pikl T uiu. 20 J Mlk m nlv m$M#Cm jbYǮ JjO kc Pu nl. lj `kmj`cU m$b jpkdz mboY&lu pCJ Jkml nTv lodmbybO k& kjC jC m$bv cUu. 1908 cO Ukbv `kmj`lu mbhokdzyu oMn Ku nTv mn J<祮 kU hC M# Pu. lJn cbyF&l m$bv c mY Dpl ku. ll Ukb hlv mlYcyF& Uk bv mblJvhj mboM hJC jJ mbcl ku. `j^mJk mcl` mbmLhk cJM kUkj b J[u hlvǮ vJJj `kmj` Il. lJn MoyF& ol pJUhm箳 m$bv Sk$ pcJv, u. Ukb H mcj Jv `kmj` mcoƳk Jv kjl. m$b mbJovMul DM JJO hv J nl nl.
cn<a DCCmny kJx bv EniC L m kuu k&, hh `mJmov` mbmL jcyF& jv[ bv kuu mLhv DC mbmLlck k&l m$bv mnYi kv IC lb OjC, jpkdz #$l [@. D@v yPb J ci&j kPvm bv m$bv oT kuu vl=lJ n h{u kUl m$b Jkmu uv oCj ju. m$bv 1818 cO cuRvn cubcC Lck M#C cUJ m Dn Oju. lm hCl m$bv c c& k{u. mY Ilu. m$bcO Puu pi=l D kj mcpmcj Du.
1920 l 1950 lm J<l m$b il Jiv Pu. m$- mbIvb pU vc&C Pu. u. Ukb c=lvblj ibOdzi mJl Pu. ibOpRv m$bv jpkdz #$l kc kjCm DJnv ku. m$b DlcJm pi=l ku. m$bv JJO kcbl mnYi kv Ilu. llv jpkdz #$l kc kjC jC m$bv cUu. kUl hʳ m$bv kuu k& mcp箳 mcj Du. llv m$b pCJ DOk Jml=l Pu. m$b jpkdz mbIv vc&C Pu. lb DOJMv nT uiu. m$M#C箳 k# Jml=l Pu. l M#Cm hjoMln pT uiu. FjJl kJx, kcuyF& oMhb[ bv pc&vl pTv hSd. [. mbMOv ku. v-Ʈ$h #$bk[ m$ JUu. mcpcvn m$b ilu DOk ckUk oCFlk iuY Pu. Jkm箳 vJ hhJj m$bv mL oCkjl `i=nu#c` (1927), `m$` (1930), `cnu` (1933), `Yiv` (1941), `Jvl J` (1948) n vlkuk m nT uiu.
m$ mln, c&, mJoMǮ UJU bcO mnYi nCm m Pu. 1937 cO blk mjkjm vJ[Ck Pu lJn m$bvn GcoJj cUu. m$bv Di clojmbI cUuyu GclF& kbohjkj bv l v<O kjCj h$ `kmj`k[ hJu. cnCp m$ kJU mnYiyu mbl jnu vnl. m$bv Dhu nkwk- DOkjb pCJ Pu. lm DhC Pi[ ou hnp, JjO ku hnp, Yv lbv Du. mJlb$ Yjl Iv lj nlv m$bv Ivlck mcl cUJ, DM ciC DvmyF& kU bv mh Myobl ku. oMu mJlb$ cUu. Ivv m$bv mcl ou. jpkcj Dc=l kj hnu cb$cb[Ul Djicb$ Pu. Jpu#c hb[l Yjl箳 Jku cnCv jMu iu. Glk<& oMv Puu Jmv u#Cdz hh iu. m$b cvm kUl mJ&L&v I[u DC llv mJlb$j kUlu vJpJvu mcj pCj m$ lj Pu.
`m$b Mlh$` mbMOv kuhm `m$b h$` mbhol kjlv m$b Jkml pJv h Dm pJUv hnl Du. llv GodyOv Pu; MJ cvmk mcOvn cUu.
[@. mJl kJx