Artemis II Moon Mission return and splashdown updates for human space travel : चंद्राभोवतीचा ऐतिहासिक प्रवास पूर्ण करून नासाच्या (NASA) ‘आर्टेमिस २’ (Artemis II) मोहिमेवरील चार अंतराळवीर आज सकाळी (११ एप्रिल) पृथ्वीवर परतले. रीड वाईझमन, व्हिक्टर ग्लोव्हर, क्रिस्टिना कोच (अमेरिका) आणि जेरेमी हॅन्सन (कॅनडा) या अंतराळवीरांना घेऊन जाणारे ‘ओरियन’ अंतराळयान शनिवारी भारतीय वेळेनुसार पहाटे ५.३७ वाजता दक्षिण कॅलिफोर्नियाच्या किनारपट्टीवर प्रशांत महासागरात उतरले (splashdown).
गेल्या पाच दशकांहून अधिक काळात चंद्राच्या इतक्या जवळ जाणारे हे पहिलेच चार अंतराळवीर ठरले आहेत. त्यांनी चंद्रावर पाऊल ठेवले नसले तरी, त्यांच्या यानाचा मार्ग १९६० आणि १९७० च्या दशकातील ‘अपोलो’ मोहिमांपेक्षाही अधिक अंतरावर होता. हे यान पृथ्वीपासून जास्तीत जास्त ४,०६,७७८ किमी अंतरापर्यंत पोहोचले होते, जे १९७० च्या ‘अपोलो १३’ मोहिमेपेक्षा सुमारे ६,६०६ किमी जास्त आहे.
आर्टेमिस २ मोहीम
१० दिवसांच्या या प्रवासात अंतराळवीरांनी एकूण सुमारे ११.२ लाख किमी अंतर कापले. मानवी मोहिमेद्वारे पार केलेले हे काही सर्वाधिक अंतर नाही; उदाहरणार्थ, शेवटच्या ‘अपोलो १७’ मोहिमेने एकूण २३.८ लाख किमी प्रवास केला होता. पृथ्वीपासून चंद्राचे सरासरी अंतर ३,८४,४०० किमी आहे, त्यामुळे येण्या-जाण्याचा थेट प्रवास किमान ७,६८,८०० किमीचा होतो.
परंतु, अंतराळयानांचे मार्ग गुंतागुंतीचे आणि वळणावळणाचे असतात. तसेच पृथ्वी आणि चंद्र लंबवर्तुळाकार कक्षेत फिरत असल्याने त्यांच्यातील अंतर सतत बदलत असते. मोहिमेचे डिझाइन, चंद्र आणि पृथ्वीच्या कक्षेत घालवलेला वेळ आणि त्यावेळची भौमितिक स्थिती यावर प्रत्यक्ष कापलेले अंतर अवलंबून असते.
पृथ्वीवरील पुनरागमन
पृथ्वीच्या वातावरणात प्रवेश करताना ओरियन यानाचा वेग ताशी सुमारे ४०,००० ते ४२,००० किमी (११-१२ किमी प्रति सेकंद) होता. आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकावरून (ISS) परतणाऱ्या यानांच्या वेगापेक्षा (ताशी २६,००० – २८,००० किमी) हा वेग कितीतरी पटीने जास्त आहे. चंद्रावरून येणारी याने जास्त अंतरावरून येत असल्याने पृथ्वीच्या गुरुत्वाकर्षणामुळे त्यांचा वेग प्रचंड वाढतो. अधिक वेग म्हणजे अधिक ऊर्जा. त्यामुळे चंद्रावरून येणाऱ्या यानांना वातावरणातील घर्षण आणि दाब सहन करण्यासाठी अधिक मजबूत बनवावे लागते. पृथ्वीच्या वातावरणात शिरल्यानंतर यानाचा वेग झपाट्याने कमी करण्यात आला. जमिनीपासून सुमारे ६ किमी उंचीवर असताना पॅराशूटचा पहिला संच उघडला, तर २ किमी उंचीवर दुसरा संच उघडण्यात आला. यामुळे यानाचा वेग ताशी २०० किमीपर्यंत खाली आला आणि समुद्रात उतरताना तो ताशी अवघा ३० किमी होता. यानंतर नासा आणि अमेरिकन लष्कराच्या तुकड्यांनी अंतराळवीरांना सुरक्षितपणे बाहेर काढून जवळच असलेल्या जहाजावर नेले.
क्रूमध्ये विविधता
या मोहिमेचे वैशिष्ट्य म्हणजे ख्रिस्तियाना कोच या चंद्राच्या प्रवासाला जाणाऱ्या पहिल्या महिला, व्हिक्टर ग्लोव्हर हे पहिले कृष्णवर्णीय व्यक्ती आणि जेरेमी हॅन्सन हे चंद्राच्या मोहिमेवर जाणारे पहिले गैर-अमेरिकन (कॅनेडियन) ठरले आहेत. १९६० आणि ७० च्या दशकातील नासाच्या ‘अपोलो’ मोहिमांमध्ये केवळ गोऱ्या अमेरिकन पुरुषांचाच समावेश होता. महत्त्वाचे म्हणजे, अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी फेडरल एजन्सींमधील विविधता (Diversity) आणि सर्वसमावेशकता (Inclusion) धोरणांमध्ये मोठी कपात करून ती मोडीत काढलेली असताना अशी ऐतिहासिक कामगिरी झाली आहे.
Artemis II ची आवश्यकता का?
आर्टेमिस २ मोहिमेच्या यशामुळे पाच दशकांहून अधिक काळानंतर पहिल्यांदाच मानवाच्या चंद्रावर उतरण्याचा मार्ग मोकळा झाला आहे. सध्याच्या नियोजनानुसार ही ऐतिहासिक घटना २०२८ मध्ये अपेक्षित आहे. नासाच्या ‘आर्टेमिस’ कार्यक्रमांतर्गत ही पहिलीच मानवी मोहीम होती. या कार्यक्रमाचा मुख्य उद्देश मानवाला पुन्हा चंद्रावर नेणे हा आहे. यापूर्वी ‘अपोलो’ कार्यक्रमांतर्गत सहा वेगवेगळ्या मोहिमांद्वारे १२ अंतराळवीरांनी चंद्रावर पाऊल ठेवले होते. अंतराळ युगाच्या सुरुवातीनंतर अवघ्या १२ वर्षांत पार पडलेल्या त्या अपोलो मोहिमा तांत्रिकदृष्ट्या मोठी झेप होत्या, परंतु त्या काळातील तंत्रज्ञान पुरेसे प्रगत नव्हते. २००० च्या सुरुवातीला जेव्हा मानवाने पुन्हा चंद्राचा शोध सुरू केला, तेव्हा शून्यापासून (ऑर्बिटर्स पाठवून) सुरुवात करावी लागली. चंद्र मोहिमांचा हा सध्याचा टप्पा टप्प्याटप्प्याने पुढे सरकत आहे. आगामी काळात होणारे मानवी लँडिंग हे चंद्राशी अधिक सखोल संबंध प्रस्थापित करण्यासाठी आणि चंद्राचा वापर अंतराळातील पुढील प्रवासासाठी ‘लाँचपॅड’ म्हणून करण्यासाठी महत्त्वाचे पाऊल ठरेल.
चंद्रावर कायमस्वरुपी वस्ती निर्माण होणार?
आर्टेमिस कार्यक्रमाची पहिली मोहीम २०२२ मध्ये पार पडली, ज्यात एक मानवरहित यान चंद्राभोवती फेरी मारून परतले होते. आता आर्टेमिस २ ने २०२८ मधील प्रत्यक्ष चंद्र लँडिंग मोहिमेची रंगीत तालीम यशस्वीपणे पूर्ण केली आहे. आर्टेमिस कार्यक्रम मानवी अंतराळ प्रवासाच्या एका नवीन युगाची सुरुवात करत आहे, ज्याचे ध्येय चंद्रावर कायमस्वरूपी वस्ती निर्माण करणे आणि मानवाचा चंद्रावर नियमित प्रवास सुरू करणे हे आहे. अशी सुविधा उभारण्यासाठी बराच वेळ लागेल आणि अनेक मोहिमांची आवश्यकता भासेल. यामध्ये मानव, रोबोट्स, उपकरणे आणि इंधन नेले जाईल, जेणेकरून चंद्रावरील स्थानिक संसाधनांचा वापर करून मानवाच्या दीर्घकालीन वास्तव्यासाठी पोषक वातावरण निर्माण करता येईल.
