देशावर जलसंकट! प्रमुख धरणांमधील पाणीसाठा गेल्या १० वर्षांतील नीचांकी पातळीवर; ‘एल निनो’मुळे दुष्काळ

गेल्या वर्षी म्हणजेच २०२५ मध्ये याच काळात देशातील धरणांमध्ये ७९ टक्के पाणीसाठा होता, तर १० वर्षांची सरासरी ७६.६२ टक्के राहिली आहे. जलसाठ्यातील या घटीमुळे आगामी काळात शेती, पिण्याचे पाणी आणि वीजनिर्मितीवर गंभीर परिणाम होण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे.

१. दक्षिण भारतात स्थिती सर्वाधिक बिकट

केंद्रीय जल आयोगाच्या अहवालानुसार, दक्षिण भारतातील आंध्र प्रदेश, तेलंगणा, कर्नाटक, केरळ आणि तामिळनाडू या राज्यांमधील ९२ धरणांची स्थिती अत्यंत गंभीर आहे.

• दक्षिण भारतातील धरणांमध्ये सध्या फक्त ५० टक्के (२७.९२६ अब्ज घनमीटर) पाणीसाठा उरला आहे.
• गेल्या वर्षी याच काळात दक्षिण भारतात ८७.२५ टक्के जलसाठा उपलब्ध होता.
• भारतीय हवामान खात्याच्या (IMD) आकडेवारीनुसार, दक्षिण भारतात यंदा सरासरीपेक्षा २३ टक्के कमी पावसाची नोंद झाली आहे.

२. महाराष्ट्रासह कर्नाटकात दुष्काळ

पावसाच्या दीर्घ खंडामुळे आणि सरासरीपेक्षा कमी झालेल्या पावसामुळे महाराष्ट्र आणि कर्नाटकमधील अनेक भागांत दुष्काळाची परिस्थिती निर्माण झाली आहे. महाराष्ट्रात आणि कर्नाटकात आधीच अनेक तालुक्यांमध्ये दुष्काळ जाहीर करण्यात आला असून, जलसाठ्यातील या घटीमुळे येत्या उन्हाळ्यात तीव्र पाणीटंचाईचा सामना करावा लागण्याची चिन्हे आहेत.

३. पूर्व आणि उत्तर भारतातील धरणांतील साठाही घटला

• उत्तर भारत: हिमाचल प्रदेश, पंजाब आणि राजस्थानमधील ११ प्रमुख धरणांमधील पाणीसाठा गेल्या वर्षीच्या ९२.३ टक्क्यांवरून यंदा थेट ६२ टक्क्यांवर घसरला आहे.
• पूर्व व ईशान्य भारत: आसाम, बिहार, झारखंड, ओडिशा आणि पश्चिम बंगालसह इतर राज्यांतील ३१ धरणांमध्ये सध्या ७३ टक्के पाणीसाठा उपलब्ध आहे. ओडिशा आणि पश्चिम बंगालचा काही भाग वगळता या भागात यंदा २५ टक्के पावसाची तूट नोंदवण्यात आली आहे.

४. ‘एल निनो’चा थेट फटका

यंदाच्या मान्सूनवर ‘एल निनो’ या जागतिक वादळी व हवामान घटकाचा मोठा प्रभाव दिसून आला.

एल निनो म्हणजे काय?
प्रशांत महासागरातील पृष्ठभागाचे तापमान असामान्यपणे वाढण्याच्या नैसर्गिक प्रक्रियेला ‘एल निनो’ म्हणतात. यामुळे जगभरातील हवामानात मोठे बदल होतात. भारतात यामुळे मान्सूनचा पाऊस अनियमित होतो आणि तापमान नेहमीपेक्षा जास्त राहते.

ऑगस्ट महिन्याच्या अखेरपासून पाऊस गायब होणे आणि पडलेला दीर्घ खंड हा एल निनोचा प्रभाव अधिक तीव्र झाल्यामुळेच निर्माण झाल्याचे हवामानतज्ज्ञांचे म्हणणे आहे.

५. पश्चिम आणि मध्य भारताला दिलासा, पण…

गुजरात, महाराष्ट्र आणि गोव्यातील ५८ धरणांमध्ये मिळून ८४.६१ टक्के पाणीसाठा आहे (गेल्या वर्षी हा साठा ९५.७९ टक्के होता). तर मध्य प्रदेश, छत्तीसगड, उत्तर प्रदेश आणि उत्तराखंडमधील २८ धरणांमध्ये ८५.५५ टक्के साठा आहे. इतर भागांच्या तुलनेत ही स्थिती बऱ्यापैकी असली तरी गेल्या वर्षीपेक्षा येथेही साठा कमीच आहे.

यंदा मान्सूनचा आलेख कसा राहिला?

२८ सप्टेंबरपर्यंतच्या आकडेवारीनुसार, देशात सरासरीपेक्षा १२ टक्के कमी पाऊस झाला आहे.

• जून: -३५.४% (तीव्र तूट)
• जुलै: +१% (सामान्य)
• ऑगस्ट: -१६.३% (तूट)
• सप्टेंबर: -५% (तूट)

मान्सून अब निरोप घेण्याच्या तयारीत असल्याने आणि येत्या काही दिवसांत मोठ्या पावसाची शक्यता नसल्याने, या हंगामात धरणांमधील पाणीसाठा वाढण्याची आशा आता मावळली आहे. आगामी काळात पाण्याचा अत्यंत जपून वापर करण्याचे मोठे आव्हान देशासमोर असणार आहे.