भारत आणि बांगलादेश यांच्यातील राजनैतिक संबंध गेल्या काही काळापासून कमालीचे ताणलेले आहेत. बांगलादेशातील बदललेली राजकीय परिस्थिती याला कारण आहे. परंतु, हा राजकीय तणाव आणि तिथलं भारतविरोधी वातावरण सामान्य बांगलादेशी नागरिकांची भारताविषयीची ओढ कमी करू शकलेलं नाही, हेच सध्या ढाका येथील भारतीय व्हिसा केंद्राबाहेर लागलेल्या लांबच लांब रांगांवरून स्पष्ट होतंय.
भारताने तब्बल दोन वर्षांच्या खंडानंतर ‘पर्यटन व्हिसा’ (टूरिस्ट व्हिसा) पुन्हा सुरू करण्याचा निर्णय घेताच बांगलादेशात जणू काही व्हिसा मिळवण्यासाठी पूरच आला आहे, अशी परिस्थिती झाली आहे. व्हिसा सेवा सुरू झाल्यानंतर अवघ्या २४ तासांत तब्बल १.४० लाखांहून अधिक अर्ज दाखल झाले आहेत. भारत आणि बांगलादेश यांच्यातील भौगोलिक जवळीक, आरोग्य सेवांची गरज आणि कौटुंबिक ऋणानुबंध हे राजनैतिक वादांपेक्षा कितीतरी मोठे आहेत, हेच या गर्दीनं पुन्हा एकदा सिद्ध केलं आहे.
राजनैतिक तणावापेक्षा ‘व्यावहारिक गरजा’ मोठ्या
राजकीय पातळीवर कितीही मतभेद असले, तरी बांगलादेश भारताच्या भौगोलिक महत्त्वाकडं दुर्लक्ष करू शकत नाही. बांगलादेशची ४,००० किलोमीटरहून अधिक सीमा भारताला लागून आहे. भौगोलिकदृष्ट्या विचार केला तर, ढाकापासून बांगलादेशातील काही जिल्हे जेवढे दूर आहेत, त्यापेक्षा भारताचे कोलकाता शहर खूप जवळ आहे.
बांगलादेशातील मध्यमवर्गीय कुटुंबांसाठी भारत ही जणू एक हक्काचीच जागा आहे. मग ते स्वस्तातील वैद्यकीय उपचार असो, लग्नसराईची खरेदी असो वा पश्चिम बंगाल, आसाम आणि त्रिपुरामध्ये राहणाऱ्या आपल्या नातेवाईकांना भेटणे असो; या कारणांसाठी बांगलादेशी नागरिकांसाठी भारताशिवाय दुसरा कोणताही उत्तम आणि परवडणारा पर्याय नाही.
दोन वर्षांनंतर व्हिसा सेवा पुन्हा सुरू
भारताचे उच्चायुक्त दिनेश त्रिवेदी यांनी २८ जून रोजी ‘टूरिस्ट व्हिसा’ सेवा पुन्हा सुरू करण्याची घोषणा केली. या घोषणेनंतर अवघ्या काही तासांतच ढाका, राजशाही, चितगाव, सिलहट आणि खुलना येथील भारतीय व्हिसा केंद्राबाहेर (IVAC) लांबच लांब रांगा पाहायला मिळत आहेत. ढाका येथील प्रसिद्ध ‘जमुना फ्युचर पार्क’ मधील व्हिसा केंद्राबाहेर तर १ किलोमीटरपेक्षा लांब रांगा लागल्या आहेत.
“भारत आमचा शेजारी देश आहे. आमचे संबंध नेहमीच जिव्हाळ्याचे राहिले आहेत. काही गैरसममांमुळे त्यात तणाव निर्माण झाला होता, पण शेवटी आपल्याला मैत्रीपूर्ण संबंध ठेवूनच पुढे जावे लागेल. आमचे अनेक नातेवाईक सीमेच्या पलीकडे (भारतात) राहतात,” अशी प्रतिक्रिया व्हिसासाठी रांगेत उभे असलेल्या एका बांगलादेशी नागरिकाने दिली.
भारत-बांगलादेश संबंध का बिघडले होते?
ऑगस्ट २०२४ मध्ये बांगलादेशात झालेल्या प्रचंड विद्यार्थी आंदोलनानंतर तत्कालीन पंतप्रधान शेख हसीना यांना सत्ता सोडावी लागली होती. या हिंसक आंदोलनादरम्यान बांगलादेशातील भारतीय व्हिसा केंद्रांवर हल्ले झाले होते आणि भारतीय कर्मचाऱ्यांना धमक्या देण्यात आल्या होत्या. सुरक्षेचे कारण विचारात घेऊन भारताने तात्काळ टूरिस्ट व्हिसा सेवा स्थगित केली होती. केवळ आपत्कालीन वैद्यकीय व्हिसा अत्यंत मर्यादित स्वरूपात सुरू होता.
त्यानंतर मोहम्मद युनूस यांच्या हंगामी सरकारच्या काळात दोन्ही देशांतील संबंध आणखी खालावले. पाकिस्तानशी जवळीक साधण्याचा प्रयत्न आणि भारतविरोधी घोषणाबाजी यामुळे तणाव शिगेला पोहोचला होता. डिसेंबर महिन्यात तर एका हिंसक जमावाने ढाका येथील भारतीय दूतावासावर मोर्चाही काढला होता.
सध्या बांगलादेशातील परिस्थिती नवीन पंतप्रधान तारिक रहमान यांच्या नेतृत्वाखाली काहीशी स्थिरावली असली, तरी बेकायदेशीर घुसखोरी आणि पाणीवाटप या मुद्द्यांवरून दोन्ही देशांतील संबंध अजूनही पूर्वपदावर आलेले नाहीत.
उपचारांसाठी भारताशिवाय पर्याय नाही; आकडेवारी काय सांगते?
बांगलादेशी नागरिकांसाठी भारताचा व्हिसा केवळ फिरण्यासाठी नाही, तर आरोग्यासाठी ‘जीवनवाहिनी’ ठरतो. वैद्यकीय व्हिसा मिळण्यात येणाऱ्या अडचणींमुळे अनेक नागरिक भारताच्या रुग्णालयांमध्ये उपचारासाठी थेट ‘टूरिस्ट व्हिसा’चा आधार घेतात.
- पर्यटकांची संख्या: एप्रिल २०२३ ते मार्च २०२४ दरम्यान २१ लाखांहून अधिक बांगलादेशी नागरिकांनी भारताला भेट दिली होती. भारताच्या एकूण परदेशी पर्यटकांमध्ये हे प्रमाण २०% होते.
- व्हिसा बंदीचा फटका: भारताने व्हिसा सेवा बंद केल्यानंतर, २०२५ मध्ये हा आकडा कमालीचा घसरून अवघा ४ लाख ७० हजारांवर आला होता.
- वैद्यकीय पर्यटनात घट: पूर्वी भारताकडून दिल्या जाणाऱ्या एकूण वैद्यकीय व्हिसामध्ये बांगलादेशचा वाटा तब्बल ७० ते ७५ टक्के असायचा.
व्हिसा बंद झाल्यानंतर बांगलादेशी नागरिकांनी चीन, थायलंड आणि सिंगापूरसारख्या देशांचे पर्याय शोधले. परंतु, हे देश बांगलादेशातील मध्यमवर्गीयांना आर्थिकदृष्ट्या परवडणारे नव्हते. कोलकाता, चेन्नई, दिल्ली, मुंबई, हैदराबाद आणि बंगळुरू येथील जागतिक दर्जाची रुग्णालये आणि तिथले परवडणारे उपचार हाच बांगलादेशी रुग्णांसाठी सर्वोत्तम मार्ग आहे. विशेषतः कोलकात्यामध्ये भाषेची अडचण येत नसल्याने आणि बंगाली बोलणारे डॉक्टर्स उपलब्ध असल्याने रुग्णांची पहिली पसंती कोलकाता शहरालाच असते.
तस्लिमा नसरीन यांची आंदोलकांवर बोचरी टीका
भारतीय व्हिसा केंद्राबाहेर लागलेल्या या अथांग गर्दीवर बांगलादेशातून हद्दपार झालेल्या प्रसिद्ध लेखिका तस्लिमा नसरीन यांनी सोशल मीडियावरून जोरदार निशाणा साधला आहे.
त्यांनी फेसबुक पोस्टमध्ये लिहिले, “मला हे जाणून घ्यायचे आहे की, व्हिसाच्या रांगेत उभ्या असलेल्या या लोकांपैकी किती जणांनी ‘ढाका नव्हे दिल्ली’च्या विरोधात घोषणाबाजी केली होती? किती जणांनी भारताचा ‘चिकन्स नेक’ भाग बळकावण्याच्या गप्पा मारल्या होत्या? किती जणांनी भारताचा राष्ट्रध्वज पायदळी तुडवला होता? किती जण हिंदूंचा द्वेष करतात आणि भारताला शत्रू मानतात? आणि आज तेच सगळे भारताच्या व्हिसासाठी रांगेत उभे आहेत?”
पश्चिम बंगालच्या व्यापाऱ्यांना आणि ‘मिनी बांगलादेश’ला मोठा दिलासा
भारतीय व्हिसा सेवा पुन्हा सुरू होणे ही केवळ बांगलादेशी नागरिकांसाठीच नाही, तर पश्चिम बंगालमधील व्यावसायिक, ट्रॅव्हल एजन्सी आणि हॉटेल्ससाठीही अत्यंत आनंदाची बातमी आहे.
मध्य कोलकात्याच्या ‘न्यू मार्केट’ परिसराला ‘मिनी बांगलादेश’ म्हटले जाते. हा परिसर बांगलादेशी पर्यटकांच्या आर्थिक उलाढालीचे मुख्य केंद्र आहे. उपचारासाठी किंवा खरेदीसाठी येणारे बहुतांश बांगलादेशी नागरिक याच भागातील स्वस्त हॉटेल्समध्ये मुक्काम करतात. येथील रेस्टॉरंट्समध्ये खास बांगलादेशी पद्धतीचे जेवण मिळते.
गेल्या दोन वर्षांत दोन्ही देशांतील तणावामुळे आणि व्हिसा बंदीमुळे या परिसरातील बाजारपेठा ओस पडल्या होत्या. २०२४ ते २०२५ या काळात येथील व्यापाऱ्यांना तब्बल १,००० कोटी रुपयांचे नुकसान सहन करावे लागले होते. आता पुन्हा व्हिसा सुरू झाल्यामुळे हा परिसर पूर्वीसारखाच गजबजण्याची चिन्हे आहेत.
थोडक्यात सांगायचं तर, बांगलादेशातील भारतीय व्हिसा केंद्राबाहेरील ही गर्दी काय सांगते? राजकारणात कितीही चढ-उतार आले आणि सीमेवर कितीही तणाव असला, तरी भौगोलिक सत्य, संस्कृती आणि आरोग्याची निकड या गोष्टी राजकीय मतभेदांपेक्षा नेहमीच वरचढ ठरतात, हेच यावरून दिसून येते.
