नागपूर : चार महिन्यांच्या नैऋत्य मोसमी पावसाच्या हंगामाची अखेर यंदा मोठ्या पावसाच्या तुटीने झाली आहे. जून ते सप्टेंबर या कालावधीत देशात सरासरीपेक्षा तब्बल १२.६ टक्के कमी पाऊस झाला. या कालावधीत देशात ७५९.४ मिमी पावसाची नोंद झाली, तर दीर्घकालीन सरासरी ८६८.६ मिमी आहे. म्हणजेच सरासरीच्या तुलनेत सुमारे १०९ मिमी पाऊस कमी झाला. यंदाचा मान्सून २००१ नंतरचा चौथा सर्वांत कमी पावसाचा आणि २०१५ नंतरचा सर्वांत कमी पावसाचा मान्सून ठरला आहे. पावसाळा संपल्यानंतर आता ऑक्टोबरमध्येही देशाच्या बहुतांश भागात पावसाची स्थिती फारशी सुधारण्याची चिन्हे नाहीत.
जूनमध्ये मोठी तूट, जुलैने दिलासा दिला; पुन्हा ऑगस्ट-सप्टेंबर कोरडे
यंदाच्या मान्सूनची सुरुवातच पावसाच्या मोठ्या तुटीने झाली. जून महिन्यात देशात सरासरीपेक्षा सुमारे ३५ ते ३६ टक्के कमी पाऊस झाला. त्यानंतर जुलैमध्ये पावसाने काही प्रमाणात भरपाई केली आणि पर्जन्यमान जवळपास सामान्य राहिले. मात्र ऑगस्टमध्ये पुन्हा सुमारे १४ टक्के आणि सप्टेंबरमध्ये सुमारे आठ टक्के तूट नोंदवली गेली. परिणामी, चार महिन्यांच्या हंगामाची एकूण तूट १२.६ टक्क्यांवर पोहोचली. विशेष म्हणजे, पावसाचे देशभर समान वितरण झाले नाही. काही भागात अतिवृष्टीच्या घटना घडल्या, तर अनेक भागांत पावसाची कमतरता कायम राहिली. त्यामुळे केवळ देशाची एकूण पर्जन्यमानाची आकडेवारी पाहण्यापेक्षा त्याचे प्रादेशिक वितरणही महत्त्वाचे ठरते. पूर्व आणि ईशान्य भारतात मान्सूनच्या पावसाची तूट सुमारे २५.६ टक्के, तर दक्षिण द्वीपकल्पीय भारतात सुमारे २४.३ टक्के राहिली.
३८ टक्के भूभागात पावसाची कमतरता
यंदाच्या मान्सूनमध्ये पावसाची तूट केवळ काही राज्यांपुरती मर्यादित राहिलेली नाही. देशाच्या सुमारे ३८ टक्के भूभागात पावसाची कमतरता नोंदवण्यात आली. पंजाब, अरुणाचल प्रदेश, आसाम आणि मेघालय या भागांत चारही महिन्यांत पावसाची कमतरता कायम राहिली. मध्य भारतात काही काळ चांगला पाऊस झाल्यामुळे देशाची एकूण तूट काही प्रमाणात कमी झाली. मात्र सुरुवातीच्या मोठ्या तुटीची पूर्ण भरपाई झाली नाही. त्यामुळे मान्सूनच्या अखेरीस देशाची पर्जन्यस्थिती सामान्य श्रेणीपासून दूर राहिली.
ऑक्टोबरमध्येही पावसाची भरपाई नाही
मान्सून संपला असला तरी ऑक्टोबर हा संपूर्ण देशासाठी कोरडा महिना असे म्हणता येणार नाही. दक्षिण भारतात या काळात ईशान्य मोसमी पावसाला सुरुवात होते. त्यामुळे दक्षिण द्वीपकल्पीय भारतासाठी ऑक्टोबर ते डिसेंबर या हंगामात पाऊस सामान्य राहण्याचा अंदाज भारतीय हवामान खात्याने व्यक्त केला आहे. या भागात या कालावधीत पाऊस दीर्घकालीन सरासरीच्या ८८ ते ११२ टक्क्यांदरम्यान राहण्याची शक्यता आहे. मात्र देशाच्या बहुतांश भागात ऑक्टोबरमध्ये सामान्यपेक्षा कमी पाऊस राहण्याचा अंदाज आहे. उत्तर-पश्चिम भारतातील काही भाग, द्वीपकल्पीय भारताचा दक्षिण भाग आणि पूर्व भारतातील काही तुरळक भाग याला अपवाद असतील. ऑक्टोबरचा देशाचा दीर्घकालीन सरासरी पाऊस ७५.४ मिमी आहे.
रब्बी हंगामासाठी जमिनीतील ओलावा महत्त्वाचा
पावसाची तूट केवळ पावसाळ्यापुरती मर्यादित राहत नाही. रब्बी हंगामाच्या सुरुवातीला जमिनीतील ओलावा, जलाशयांतील पाणीसाठा आणि भूजल पुनर्भरण यावर त्याचा परिणाम होऊ शकतो. भारतीय हवामान खात्याने सामान्यपेक्षा कमी पावसामुळे मातीतील ओलावा, पाण्याची उपलब्धता, सिंचनाची गरज आणि जलाशय तसेच भूजलाच्या पुनर्भरणावर परिणाम होण्याची शक्यता नमूद केली आहे. त्यामुळे आता रब्बी पिकांच्या पेरणीच्या काळात पाण्याचे नियोजन महत्त्वाचे ठरणार आहे. विशेषतः पावसावर अधिक अवलंबून असलेल्या भागांमध्ये उपलब्ध जलसाठा आणि जमिनीतील ओलाव्याची स्थिती निर्णायक ठरू शकते. आयएमडीनेही पाण्याच्या उपलब्धतेचे नियमित मूल्यमापन, सिंचन संसाधनांचा योग्य वापर आणि जलसंवर्धनाच्या उपाययोजनांवर भर दिला आहे.
अल-नीनो वर्षअखेरीपर्यंत आणखी मजबूत होण्याची शक्यता
यंदाच्या मान्सूनच्या पार्श्वभूमीवर प्रशांत महासागरातील अल-नीनो स्थितीही महत्त्वाची ठरली आहे. सध्या विषुववृत्तीय प्रशांत महासागरात मजबूत अल-नीनो स्थिती असून समुद्राच्या पृष्ठभागाचे तापमान सरासरीपेक्षा अधिक आहे. आयएमडीच्या हवामान मॉडेल्सनुसार वर्षअखेरीपर्यंत अल-नीनो आणखी मजबूत होण्याची शक्यता आहे. दुसरीकडे, हिंद महासागरात सध्या इंडियन ओशन डायपोलची स्थिती तटस्थ आहे. ईशान्य मोसमी पावसाच्या काळातही ही स्थिती कायम राहण्याची शक्यता आयएमडीने व्यक्त केली आहे. म्हणजेच, चार महिन्यांचा मान्सून संपताना देशाच्या पावसाच्या खात्यात १२.६ टक्क्यांची तूट राहिली आहे आणि पुढील महिन्यातही देशाच्या बहुतांश भागात पावसाची स्थिती सुधारण्याचा अंदाज नाही. दक्षिण भारताला ईशान्य मोसमी पावसाकडून दिलासा मिळण्याची शक्यता असली, तरी देशाच्या मोठ्या भागासाठी आता पावसापेक्षा उपलब्ध पाण्याचे नियोजन अधिक महत्त्वाचे ठरणार आहे.
