संयुक्त राष्ट्रांच्या (UN) महासभेत जगाचा अधिक वास्तववादी आणि अचूक नकाशा तयार करण्याच्या ऐतिहासिक प्रस्तावाला भारताने पाठिंबा दर्शवला आहे. मात्र, या प्रस्तावाच्या बाजूने मतदान करतानाच भारताने स्पष्ट शब्दांत इशारा दिला आहे. “भारताचा संपूर्ण भूभाग, विशेषतः जम्मू-काश्मीर आणि लडाख हे केंद्रशासित प्रदेश भारताच्या अधिकृत नकाशानुसारच दाखवले गेले पाहिजेत. यात कोणतीही चुकीची किंवा दिशाभूल करणारी मांडणी खपवून घेतली जाणार नाही,” असे परराष्ट्र मंत्रालयाने (MEA) स्पष्ट केले आहे.
परराष्ट्र मंत्रालयाचे अधिकृत प्रवक्ते रणधीर जयस्वाल यांनी रविवारी ही माहिती दिली. संयुक्त राष्ट्रांमध्ये आफ्रिकन युनियनने पुढाकार घेतलेल्या ‘इक्वल अर्थ’ (Equal Earth) नकाशाच्या प्रस्तावावर मतदान झाले. सर्व खंडांचा खरा आणि योग्य आकार जगासमोर यावा, या उद्देशाला भारताने तत्त्वतः पाठिंबा दिला आहे. या संदर्भातील वृत्त ‘हिंदूस्तान टाइम्स’ या वृत्तसंस्थेने दिले आहे.
“भारताचे सार्वभौमत्व आणि प्रादेशिक अखंडता यावर आमची भूमिका स्पष्ट, सातत्यपूर्ण आणि तडजोड न होणारी आहे. संयुक्त राष्ट्रांचा हा प्रस्ताव कोणत्याही विशिष्ट देशाच्या राजकीय सीमा किंवा नकाशाला मान्यता देत नाही.” – रणधीर जयस्वाल, प्रवक्ते, परराष्ट्र मंत्रालय
संयुक्त राष्ट्रात नक्की काय घडलं?
शुक्रवारी संयुक्त राष्ट्रांच्या महासभेत आफ्रिकन देशांच्या वतीने हा प्रस्ताव मांडला होता. जगाचा नकाशा संतुलित आणि वास्तववादी असावा, अशी मागणी यात करण्यात आली होती.
- प्रस्तावाच्या बाजूने मतदान: १६४ देशांनी या प्रस्तावाचे समर्थन केले.
- विरोधात मतदान: केवळ अमेरिकेने या प्रस्तावाच्या विरोधात मतदान केले.
- तटस्थ देश: ६ देशांनी मतदानात भाग घेतला नाही.
भारताने नेहमीप्रमाणे आफ्रिकन देशांच्या व्यासपीठाला पाठिंबा दिला. याआधी जी-२० (G20) परिषदेत आफ्रिकन युनियनला स्थायी सदस्यत्व मिळवून देण्यातही भारताची भूमिका महत्त्वाची होती.
नकाशा बदलण्याची गरज का भासली?
सध्या जगभरात शाळा, महाविद्यालये आणि डिजिटल माध्यमांमध्ये जो नकाशा वापरला जातो, तो १५६९ मध्ये डच नकाशाकार गेरार्डस मर्केटर यांनी तयार केला होता. त्याला ‘मर्केटर प्रोजेक्टिव्ह मॅप’ (Mercator Map) म्हटले जाते.
| नकाशाचा प्रकार | वैशिष्ट्ये आणि त्रुटी |
|---|---|
| मर्केटर नकाशा (१६ व्या शतकातील) | युरोपीय दर्यावदींना समुद्रात दिशा शोधण्यासाठी बनवला गेला होता. यात विषुववृत्ताजवळील देश लहान आणि ध्रुवीय प्रदेशांजवळील देश खूप मोठे दिसतात. |
| इक्वल अर्थ नकाशा (२०१८ मध्ये विकसित) | सर्व खंडांचे आणि देशांचे वास्तविक भौगोलिक क्षेत्रफळ अचूक प्रमाणात दर्शवतो. |
मर्केटर नकाशातील मोठी चूक
या जुन्या नकाशात आफ्रिका खंड आणि ग्रीनलँड बेट एकाच आकाराचे दिसतात. मात्र, प्रत्यक्षात आफ्रिका खंड ग्रीनलँडपेक्षा १४ पट मोठा आहे. या नकाशामुळे उत्तर अमेरिका आणि युरोप हे देश त्यांच्या मूळ आकारापेक्षा खूप मोठे दिसतात, तर आफ्रिका, दक्षिण आशिया आणि लॅटिन अमेरिका हे प्रदेश लहान दिसतात.
“नकाशा बदलल्याने जग बदलत नाही, पण…”
टोगोचे परराष्ट्र मंत्री रॉबर्ट ड्युसी यांनी मतदानापूर्वी पत्रकारांशी बोलताना सांगितले, “नकाशा बदलल्याने जग बदलणार नाही, हे खरे आहे. पण शतकानुशतके चुकीच्या पद्धतीने दाखवल्या गेलेल्या चित्रात सुधारणा करणे ही सत्याची सुरुवात आहे.”
२०१८ मध्ये भूगोलतज्ज्ञांनी ‘इक्वल अर्थ’ हा नवा नकाशा विकसित केला. फेब्रुवारी २०२६ मध्ये आफ्रिकन युनियनच्या सर्व ५४ देशांनी या नव्या नकाशाचा स्वीकार केला होता. आता संयुक्त राष्ट्रांनीही या प्रस्तावाला मान्यता दिल्याने जगभरात खंडांचे योग्य आकार दर्शवणारे नकाशे वापरण्यास प्रोत्साहन मिळणार आहे.
