‘पासपोर्ट’ नागरिकत्वाचा पुरावा नाही, मग भारतीय नागरिकत्व नेमके कोणत्या कागदपत्रांमुळे सिद्ध होते? जाणून घ्या १० प्रश्नांची उत्तरे

१४ व्या ‘पासपोर्ट सेवा दिवसा’निमित्त आयोजित एका कार्यक्रमात बोलताना परराष्ट्र मंत्रालयाच्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांनी सांगितले की, पासपोर्ट हा परदेशात असताना भारतीय नागरिकांच्या राष्ट्रीयत्वाची साक्ष देतो, परंतु त्याला नागरिकत्वाचा थेट दस्तऐवज मानले जाऊ नये. परदेशात असताना तुम्ही भारतीय आहात हे दाखवण्यासाठी पासपोर्ट उपयुक्त ठरतो. परंतु, त्याला नागरिकत्वाचा थेट किंवा अंतिम दस्तऐवज मानले जाऊ शकत नाही. ‘पासपोर्ट कायदा, १९६७’ च्या कलम २० नुसार, जर केंद्र सरकारला जनहितासाठी आवश्यक वाटले, तर सरकार भारतीय नसलेल्या परदेशी व्यक्तीलाही पासपोर्ट देऊ शकते. त्यामुळेच पासपोर्टला नागरिकत्वाचा अंतिम पुरावा मानले जात नाही.

गेल्या वर्षी सर्वोच्च न्यायालयाने स्पष्ट केले होते की, मतदार यादीत नाव नोंदवण्यासाठी ‘आधार कार्ड’ हा नागरिकत्वाचा एकमेव किंवा अंतिम पुरावा मानला जाऊ शकत नाही. निवडणूक आयोगाने केवळ आधारच्या आधारे नागरिकत्व निश्चित करावे, ही राजकीय पक्षांची मागणी न्यायालयाने फेटाळली होती.

नागरिकत्वाबाबतचे १० महत्त्वाचे प्रश्न आणि त्यांची उत्तरे (FAQs)

१. भारतीय नागरिकत्व कसे मिळवता येते?

‘राष्ट्रीय नागरिक नोंदणी’ (NRC) बाबत पत्र माहिती कार्यालयाच्या (PIB) प्रश्नोत्तरांनुसार, नागरिकत्व कायदा, १९५५ अंतर्गत भारतीय नागरिकत्व पाच प्रकारे मिळवता येते. जन्माने नागरिकत्व, वंशावळीद्वारे नागरिकत्व, नोंदणीद्वारे नागरिकत्व, स्वीकृतीद्वारे/नॅचरलायझेशनद्वारे नागरिकत्व, भूप्रदेश सामील केल्याद्वारे नागरिकत्व.

२. भारतीय नागरिकत्व सिद्ध करणारा एकच असा कोणताही दस्तऐवज आहे का?

नाही. सर्व नागरिकांसाठी नागरिकत्वाचा अंतिम पुरावा ठरेल असा एकच, सार्वत्रिक दस्तऐवज भारत जारी करत नाही. नागरिकत्व कायदा, १९५५ अंतर्गत उपलब्ध नोंदी आणि व्यक्तीने नागरिकत्व कसे मिळवले यावर ते सिद्ध होते.

३. भारतीय नागरिकत्वाचा थेट पुरावा कोणता?

ज्या व्यक्तींनी नोंदणी किंवा नॅचरलायझेशनद्वारे भारताचे नागरिकत्व मिळवले आहे, त्यांच्यासाठी सरकारने जारी केलेले ‘नागरिकत्व प्रमाणपत्र’ हा नागरिकत्वाचा थेट पुरावा आहे.

४. प्रत्येक भारतीय नागरिकाला नागरिकत्व प्रमाणपत्र दिले जाते का?

नाही. नागरिकत्व प्रमाणपत्र सामान्यतः अशाच लोकांना दिले जाते ज्यांनी नोंदणी किंवा नॅचरलायझेशनद्वारे नागरिकत्व मिळवले आहे. जन्माने किंवा वंशावळीने नागरिक असलेल्या बहुतांश भारतीयांकडे असे प्रमाणपत्र नसते.

५. जन्माने किंवा वंशावळीने नागरिक असलेल्या भारतीयांचे काय?

बहुतेक भारतीयांना जन्माने किंवा वंशावळीने नागरिकत्व मिळते. अशा प्रकरणांमध्ये, जन्म तारीख, जन्माचे ठिकाण, पालकांचे नाव आणि त्यांचे राष्ट्रीयत्व यांच्याशी संबंधित कागदपत्रांच्या आधारे नागरिकत्व सिद्ध केले जाते.

६. नागरिकत्व सिद्ध करण्यासाठी कोणती कागदपत्रे मदत करू शकतात?

प्रकरणानुसार पुढील कागदपत्रांचा समावेश होऊ शकतो. जन्म प्रमाणपत्र, पालकांचे नागरिकत्व प्रमाणपत्र, पालकांच्या भारतीय नागरिकत्वाची पुष्टी करणाऱ्या नोंदी, पालकांचे भारतीय पासपोर्ट, जन्म, पालकत्व आणि राष्ट्रीयत्वाशी संबंधित इतर अधिकृत नोंदी.

७. नागरिकत्वाशी संबंधित अर्जांमध्ये भारतीय पासपोर्ट वापरला जाऊ शकतो का?

होय. गृह मंत्रालयाच्या नागरिकत्व मार्गदर्शक तत्त्वांमध्ये, भारतीय नागरिकांचे पती/पत्नी, मुले किंवा पालकांशी संबंधित अर्जांमध्ये भारतीय पासपोर्ट आणि नागरिकत्व प्रमाणपत्राचा नागरिकत्वाचा पुरावा म्हणून उल्लेख केला आहे.

८. आधार, मतदार ओळखपत्र आणि ड्रायव्हिंग लायसन्स हे नागरिकत्वाचे पुरावे आहेत का?

नाही. आधार कार्ड, मतदार ओळखपत्र आणि ड्रायव्हिंग लायसन्स हे प्रामुख्याने ओळख, निवासस्थान किंवा मतदानाचा अधिकार सिद्ध करतात. ते स्वतःहून नागरिकत्वाचा अंतिम किंवा ठोस पुरावा मानले जात नाहीत.

९. ओळख पटवणारे दस्तऐवज आपोआप नागरिकत्व का सिद्ध करत नाहीत?

आधार, मतदार ओळखपत्र आणि ड्रायव्हिंग लायसन्स यांसारखी कागदपत्रे ओळख पटवणे, मतदान करणे किंवा वाहन चालवण्याचा परवाना यांसारख्या विशिष्ट कारणांसाठी जारी केली जातात. ती नागरिकत्व ठरवण्यासाठी तयार केलेली नाहीत, त्यामुळे त्यांना नागरिकत्वाचा अंतिम पुरावा मानले जात नाही.

१०. परराष्ट्र मंत्रालयाने पासपोर्ट नागरिकत्वाचा पुरावा नाही असे का म्हटले?

परराष्ट्र मंत्रालयाने स्पष्ट केले की, पासपोर्ट हा प्रामुख्याने एक प्रवास दस्तऐवज आहे जो परदेशात धारकाच्या राष्ट्रीयत्वाची पुष्टी करतो. कायदेशीररित्या, नागरिकत्व हे ‘नागरिकत्व कायद्यांतर्गत’ ठरवले जाते, तर पासपोर्ट हा ‘पासपोर्ट कायद्यांतर्गत’ जारी केला जातो. त्यामुळे केवळ पासपोर्ट सर्व परिस्थितींमध्ये नागरिकत्वाचा अंतिम पुरावा ठरू शकत नाही.