मध्य प्रदेशात जंगल वाचवण्यासाठी तब्बल १.४ लाख झाडांवर कुऱ्हाड! २ रुपयांत १ कीडा पकडून आदिवासींची लाखोंची कमाई

मध्य प्रदेशातील दिंडोरी आणि मंडला परिसरातील समृद्ध सालाच्या जंगलावर ‘हार्टवूड बोरर’ (Heartwood Borer) नावाच्या धोकादायक किडीने हल्ला केला आहे. त्यामुळे हे जंगल वाचवण्यासाठी केंद्र सरकारने संसर्ग झालेली तब्बल १.४७ लाख झाडे तोडण्यास मंजुरी दिली आहे. दुसरीकडे, स्थानिक ग्रामस्थ तासाभरात हजारो कीटक पकडून वनविभागाला देत असून त्याद्वारे रोजगारही मिळवत आहेत. या संदर्भातील वृत्त ‘द इंडियन एक्सप्रेस’ या वृत्तसंस्थेने दिले आहे.

गेल्या शंभर वर्षांपासून या सालाच्या झाडांसाठी काळ ठरलेला ‘हार्टवूड बोरर’ (एक प्रकारचा उपद्रवी किडा) पुन्हा एकदा या जंगलावर तुटून पडला आहे. या किडीच्या हल्ल्यामुळे कोट्यवधी रुपयांची झाडे वाळू लागली असून संपूर्ण जंगल नष्ट होण्याचा धोका निर्माण झाला आहे.

२ रुपयात एक कीडा: गावकऱ्यांसाठी ‘रोजगार’, जंगलासाठी ‘संजीवनी’

या किडीचा प्रादुर्भाव रोखण्यासाठी मध्य प्रदेश वनविभागाने स्थानिक आदिवासी आणि गावकऱ्यांना सोबत घेऊन मोठी मोहीम उघडली आहे.

• कसे पकडले जातात कीटक? वनविभाग आधीच बाधित झालेली काही झाडे तोडून त्यांची साल काढतो. या झाडांमधून निघणाऱ्या रसाच्या (Sap) वासाने हे कीटक रात्रीच्या वेळी बाहेर येतात. सकाळी ५ ते ६ च्या सुमारास हे कीटक झाडाच्या बुंध्यावर साचलेले असतात.
• माळा करून संकलन: लहान मुलांपासून ते वयोवृद्धांपर्यंत सर्वजण हे कीटक हाताने पकडून पिशव्यांमध्ये भरतात. काही गावकरी तर हे कीटक वाहून नेणे सोपे जावे म्हणून त्यांच्या लांब मिश्यांच्या मदतीने त्यांच्या माळा बनवून गळ्यात अडकवतात.
• लाखोंची कमाई: वनविभागाने दिंडोरी जिल्ह्यात ८ संकलन केंद्रे सुरू केली आहेत. एका कीटकामागे गावकऱ्यांना २ रुपये दिले जातात. या हंगामात आतापर्यंत तब्बल १९,२५,११८ कीटक गोळा करण्यात आले असून, गावकऱ्यांच्या खात्यात ३८.५ लाख रुपये जमा झाले आहेत.

१.४७ लाख झाडे तोडण्याचा निर्णय का घ्यावा लागला?

या समस्येवर मात करण्यासाठी दोन पातळ्यांवर काम सुरू आहे—एक म्हणजे कीटक पकडणे (ट्रॅपिंग) आणि दुसरे म्हणजे बाधित झाडे तोडणे (सॅनिटेशन फेलिंग).

मध्य प्रदेशच्या State Forest Research Institute (SFRI) च्या तज्ज्ञांनुसार, एकदा या किडीने झाडाच्या खोडात प्रवेश केला की ते झाड आतून पोकळ बनवते आणि हळूहळू वाळवते. जर ही बाधित झाडे वेळेत तोडली नाहीत, तर हा संसर्ग शेजारच्या चांगल्या झाडांनाही लागतो. म्हणूनच केंद्र सरकारने दिंडोरी परिसरातील संसर्ग झालेली १ लाख ४७ हजार झाडे तोडण्यास अधिकृत मंजुरी दिली आहे. हे लाकूड नंतर सरकारी लिलावात विक्रीसाठी पाठवले जाईल.

“सालाचे जंगल हे मध्य भारताच्या पर्यावरण व्यवस्थेचा (Ecosystem) कणा आहे. कान्हा आणि पेंचसारख्या व्याघ्र प्रकल्पांचे अस्तित्व या सालाच्या जंगलांवरच टिकून आहे. त्यामुळे उर्वरित जंगल वाचवण्यासाठी बाधित झाडे तोडण्याशिवाय पर्याय उरलेला नाही.”
— वनविभाग अधिकारी, मध्य प्रदेश

सालाच्या झाडांचे पर्यावरणीय आणि सांस्कृतिक महत्त्व

दर ३० वर्षांनी येतो हा ‘साथीचा रोग’

दिंडोरीचे विभागीय वनअधिकारी अशोक सोळंकी आणि उपवनसंरक्षक सुरेंद्र जाटव यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, हा किडीचा प्रादुर्भाव एक चक्रीय प्रकार आहे, जो साधारणपणे दर ३० वर्षांनी पुन्हा डोके वर काढतो.

यापूर्वी १९९७ ते २००० दरम्यान मध्य प्रदेश आणि छत्तीसगडमधील ३ लाख हेक्टर जंगल या किडीमुळे बाधित झाले होते. त्यावेळी एकट्या मंडला जिल्ह्यात ८ लाख झाडे नष्ट झाली होती.

अतिवृष्टी ठरली मुख्य कारण?

जबलपूर येथील ‘एसएफआरआय’चे वरिष्ठ संशोधन अधिकारी डॉ. उदय होमकर यांनी सांगितले की, “गेल्या वर्षी दिंडोरी आणि मंडला क्षेत्रात झालेला असामान्य पाऊस या किडीच्या पैदाशीसाठी पोषक ठरला. हवामानातील बदलांमुळे या वर्षी किडीची संख्या प्रचंड वाढली आहे.”

जैविक नियंत्रणाचा शोध सुरू

सध्या तरी झाडे तोडणे आणि कीटक ट्रॅप करणे हाच एकमेव पर्याय उपलब्ध आहे. मात्र, या किडीचा नैसर्गिक शत्रू शोधून जैविक पद्धतीने नियंत्रण मिळवता येईल का, यावर संशोधन सुरू आहे. परंतु, अशा जैविक प्रयोगांचे जंगलाच्या इतर जीवसृष्टीवर काय परिणाम होतील, याचा अभ्यास पूर्ण झालेला नसल्याने सध्या पारंपारिक पद्धतीचाच अवलंब केला जात आहे.