नेपाळमध्ये हिमस्खलनामुळे आलेल्या महापुरात आतापर्यंत २७७ जणांचा मृत्यू झाला असून एकूण १३० भारतीय बेपत्ता असल्याची अधिकृत आकडेवारी नेपाळ प्रशासनाने जारी केली आहे. हिमस्खलनामुळे ही पूरस्थिती निर्माण झाल्याचा प्राथमिक अंदाज वैज्ञानिकांनी वर्तवला आहे. या पुरामुळे काही क्षणांत मोठ्या वेगाने आलेल्या पाण्याने गावेच्या गावे वाहून नेल्याची भयानक दृश्ये सोशल मीडियावर मोठ्या प्रमाणावर व्हायरल होत आहेत.
“हिमालयात बर्फ वितळला किंवा दुर्घटना घडली, तर त्याचा थेट परिणाम समुद्राची पातळी वाढण्यावर होतो. त्यामुळे भारत आणि नेपाळ या दोन्ही देशांसमोर हिमालयातील ढासळत्या पर्यावरणाचा एक अत्यंत गंभीर आणि सामायिक धोका निर्माण झाला आहे,” असा इशारा नेपाळचे परराष्ट्र मंत्री शिशिर खनाल यांनी दिला आहे. भारत, चीन, नेपाळ आणि भूतान हे सर्व देश पर्यावरणाच्या साखळीने एकमेकांशी जोडलेले असून, राजकीय मतभेद बाजूला ठेवून या देशांनी हिमालयाच्या रक्षणासाठी एकत्र काम करण्याची गरज असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले. या संदर्भातील वृत्त NDTV या वृत्तसंस्थेने दिले आहे.
“भारत आणि नेपाळ यांच्यातील ऐतिहासिक संबंधांवर बोलताना आपण नेहमीच ‘रोटी-बेटी’ आणि ‘सीता-राम’ यांच्यातील सांस्कृतिक व धार्मिक आधाराचा उल्लेख करतो. संस्कृती आणि धर्माचे आपल्या संबंधांमध्ये मोलाचे स्थान आहेच, परंतु आता काळ बदलला असून आपल्याला आपल्या संबंधांची पुनर्रचना ‘पर्यावरणीय दृष्टिकोनातून’ करण्याची अत्यंत गरज आहे,” असे प्रतिपादन शिशिर खनाल यांनी केले.
नेपाळमधील पूर आणि भारताला इशारा
नेपाळ-चीन सीमाभागात झालेल्या ढगफुटी आणि हिमनदी फुटण्याच्या घटनेचा उल्लेख करत खनाल म्हणाले, “हिमालयात घडलेल्या या दुर्घटनेमुळे नेपाळमध्ये नद्यांना भीषण पूर आला आणि मोठा विनाश झाला. सुदैवाने या वेळी या पुराचा फटका नेपाळला लागून असलेल्या भारतीय भागांना बसला नाही. मात्र, भूतकाळात अशा घटना घडल्या आहेत आणि भविष्यातही घडण्याची मोठी शक्यता आहे.”
या पार्श्वभूमीवर नेपाळमधून बिहार आणि उत्तर प्रदेशमध्ये वाहणाऱ्या गंडक (नारायणी) आणि कोसी या प्रमुख नद्यांचा संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. हिमालयात उद्भवणाऱ्या नैसर्गिक आपत्तींमुळे भारतातही पुराचा धोका निर्माण होतो. नुकत्याच आलेल्या पुरामुळे उत्तर प्रदेश आणि बिहार प्रशासनाला तातडीने सतर्कतेचे इशारे जारी करावे लागले आहेत.
२ अब्ज लोकांच्या अस्तित्वाचा प्रश्न
हवामान बदलामुळे हिमालयाची पर्यावरणीय साखळी ढासळत चालली असून, यामुळे संपूर्ण दक्षिण आशियात मोठा पाणीटंचाईचा आणि पिण्याच्या पाण्याचा प्रश्न निर्माण होऊ शकतो, असा इशाराही त्यांनी दिला. “या भागातील जवळपास २ अब्ज (२०० कोटी) लोकांचे जीवन हिमालयातून येणाऱ्या गोड्या पाण्यावर अवलंबून आहे. हा केवळ एका देशाचा प्रश्न नसून संपूर्ण मानवी संस्कृतीसमोरील धोका आहे. राजकीय स्पर्धा किंवा मतभेद विसरून भारत, नेपाळ, चीन आणि भूतानने एकत्र येऊन या पर्यावरणीय संकटाचा सामना केला पाहिजे,” असे आवाहन त्यांनी शेवटी केले.
