सांस्कृतिक वारशाची घरवापसी; अमेरिकेने चोरी झालेल्या ६५७ मौल्यवान प्राचीन मूर्ती भारताकडे केल्या सुपूर्द

न्यूयॉर्कमधील एका विशेष सोहळ्यात दंडाधिकारी अल्विन एल. ब्रॅग ज्युनियर यांनी या वस्तू भारतीय दूतावासातील वाणिज्य दूत राजलक्ष्मी कदम यांच्याकडे सुपूर्द केल्या. यावेळी मॅनहॅटन जिल्हा दंडाधिकारी कार्यालय आणि अमेरिकेच्या ‘होमलँड सिक्युरिटी’ विभागाच्या प्रयत्नांचे कौतुक करण्यात आले.

तस्करीचे जाळे आणि तपास

या कारवाईत जप्त करण्यात आलेल्या वस्तू प्रामुख्याने कुख्यात तस्कर सुभाष कपूर आणि नॅन्सी विनर यांच्याशी संबंधित गुन्हेगारी टोळ्यांकडून हस्तगत करण्यात आल्या आहेत. सुभाष कपूर हा सध्या भारतात तुरुंगात असून, त्याच्या प्रत्यार्पणाची प्रक्रिया सुरू आहे. मॅनहॅटनच्या अँटिक्विटीज ट्रॅफिकिंग युनिटने (ATU) गेल्या दशकापासून दक्षिण आशियाई देशांतील कलाकृतींच्या तस्करीचा छडा लावण्यासाठी ही मोहीम राबवली आहे.

“भारतातील सांस्कृतिक वारशावर लक्ष केंद्रित करणाऱ्या तस्करीच्या जाळ्यांचा विस्तार प्रचंड मोठा आहे,” असे मत अल्विन ब्रॅग यांनी यावेळी व्यक्त केले.

परत आलेल्या प्रमुख ऐतिहासिक मूर्ती

या ६५७ वस्तूंमध्ये काही अत्यंत दुर्मिळ आणि अमूल्य कलाकृतींचा समावेश आहे. अवलोकितेश्वर कांस्य मूर्तीची किंमत साधारण २० लाख डॉलर्स आहे. १९८२ पूर्वी रायपूरच्या महंत घासीदास स्मारक संग्रहालयातून ही मूर्ती चोरीला गेली होती. २०२५ मध्ये ती न्यूयॉर्कमधील एका खासगी संग्रहातून जप्त करण्यात आली.

७५ लाख डॉलर्स किमतीची लाल दगडातील भव्य बुद्ध मूर्ती ही सुभाष कपूरच्या नेटवर्कद्वारे अमेरिकेत आणली गेली होती. ती एका स्टोरेज युनिटमध्ये लपवून ठेवल्याचे तपासात निष्पन्न झाले. तसेच वालुकामय दगडाची असलेली नृत्य करणारी गणेश मूर्ती ही मध्य प्रदेशातील एका मंदिरातून २००० साली चोरण्यात आली होती. २०१२ मध्ये बनावट कागदपत्रांच्या आधारे ‘ख्रिस्ती’ लिलाव गृहातून तिची विक्री झाली होती, जी आता भारतात परतणार आहे.

सांस्कृतिक संरक्षणात मोठी झेप

मॅनहॅटन जिल्हा दंडाधिकारी कार्यालयातील ‘अँटिक्विटीज ट्रॅफिकिंग युनिट’ने आतापर्यंत ३६ देशांना ५,९०० हून अधिक प्राचीन वस्तू परत केल्या आहेत. ज्यांची एकूण किंमत ४८ कोटी ५० लाख डॉलर्सपेक्षा जास्त आहे.

भारतीय वाणिज्य दूत विनय प्रधान यांनी या यशस्वी मोहिमेबद्दल अमेरिकन यंत्रणांचे आभार मानले आहेत. चोरीला गेलेल्या या वस्तू भारताच्या धार्मिक आणि ऐतिहासिक ओळखीचा अविभाज्य भाग असून, त्यांच्या परत येण्यामुळे भारताच्या सांस्कृतिक संवर्धनाला मोठी बळकटी मिळणार आहे. लवकरच या सर्व कलाकृती सन्मानाने भारतात आणल्या जातील.