इराण आणि इस्रायलमधील युद्धाची झळ आता भारताच्या स्वयंपाकघरातही जाणवू लागली आहे. या संघर्षाचा परिणाम जागतिक इंधन बाजारावर दिसत असून पश्चिम आशियातून आयात केल्या जाणाऱ्या कच्च्या तेल आणि नैसर्गिक वायूच्या पुरवठ्यात अडथळे निर्माण होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. त्यामुळे भारतात एलपीजीच्या उपलब्धतेबाबत चिंता वाढली आहे. पण तुम्हाला माहित आहे का की, आपल्या स्वयंपाकघरात वापरला जाणारा एलपीजी कच्च्या तेलापासून तयार होतो? हा गॅस नेमका कसा तयार होतो आणि सिलिंडरमधून तुमच्या घरापर्यंत कसा पोहोचतो, याबद्दल जाणून घेऊया.
एलपीजी म्हणजे काय? (What is LPG)
पूर्वी भारतीय स्वयंपाकघरात लाकूड, कोळसा आणि रॉकेलसारख्या पारंपारिक इंधनांचा वापर केला जात होता. मात्र एलपीजीच्या वापरामुळे धूर कमी झाला आणि स्वयंपाक अधिक स्वच्छ व सोयीस्कर झाला. एलपीजी म्हणजे ‘द्रवीकृत पेट्रोलियम गॅस’ (Liquefied petroleum gas) हा एक अत्यंत ज्वलनशील हायड्रोकार्बन वायू आहे. उच्च दाबाखाली हा वायू द्रवरूपात बदलतो, त्यामुळे तो सिलिंडरमध्ये साठवणे आणि वाहतूक करणे सोपे होते म्हणून त्याला ‘द्रवरूप’ (Liquefied) म्हणतात.
स्वयंपाकघरातील गॅसमध्ये कोणते वायू असतात? (Which Gases are included in LPG)
तुमच्या स्वयंपाकघरात वापरला जाणारा गॅस म्हणजे एलपीजी असतो, पण तो एकच गॅस नसून अनेक वायूंचे मिश्रण आहे.
वायूमध्ये काय असते: त्यात दोन मुख्य वायू असतात – प्रोपेन आणि ब्युटेन. दोन्ही कार्बन आणि हायड्रोजनपासून बनलेले असतात आणि हवेच्या किंवा ऑक्सिजनच्या संपर्कात आल्यावर ते सहजपणे प्रज्वलित होतात.
रासायनिक प्रक्रिया: जेव्हा आपण गॅस जाळतो तेव्हा ती एक रासायनिक प्रक्रिया असते. ही प्रक्रिया कार्बन डायऑक्साइड, पाण्याची वाफ आणि भरपूर उष्णता किंवा ऊर्जा सोडते. म्हणूनच या गॅसवर अन्न इतक्या लवकर शिजते.
एलपीजीला वास का येतो? (Does LPG Smell)
तुम्ही अनेकदा लक्षात घेतले असेल की, जेव्हा सिलेंडरमधून थोडासा गॅस गळतो तेव्हा एक तीव्र वास येतो ज्याला अनेकजण एलपीजीचा नैसर्गिक वास समजतात. पण तुम्हाला हे जाणून आश्चर्य वाटेल की, प्रत्यक्षात एलपीजी त्याच्या नैसर्गिक स्वरूपात रंगहीन आणि गंधहीन आहे. मग प्रश्न असा पडतो की, सिलेंडरमधून येणारा हा वास नेमका काय आहे? खरं तर, सुरक्षिततेसाठी, त्यात ‘इथाइल मर्कॅप्टन (Ethyl Mercaptan)’ नावाचे एक विशेष रसायन मिसळले जाते, जेणेकरून जेव्हा गॅस गळती होते तेव्हा आपल्याला लगेच त्याचा वास येऊ शकेल, जेणेकरून गॅस गळती लगेच लक्षात येईल.
गॅस सिलिंडरमध्ये एलपीजी कसा साठवला जातो? (How is LPG stored in cylinders)
या गॅसचे खास वैशिष्ट्य म्हणजे उच्च दाबाखाली हा गॅस द्रवरूपात साठवला जातो. त्यामुळे मोठ्या प्रमाणात गॅस एका लहान सिलिंडरमध्ये साठवणे शक्य होते.
कच्च्या तेलापासून एलपीजी कसा तयार होतो? (How LPG is made from crude oil)
एलपीजी तयार होण्याच्या दोन मुख्य प्रक्रिया आहेत:
रिफायनरी प्रक्रिया: जेव्हा जमिनीतून काढलेल्या कच्च्या तेलावर रिफायनरीमध्ये प्रकिया केली जाते. रिफायनरीमध्ये प्रक्रिया करताना कच्च्या तेलाचे वेगवेगळ्या तापमानांवर डिस्टिलेशन करून त्याचे घटक वेगळे केले जातात. या प्रक्रियेत पेट्रोल, डिझेल, केरोसीन यांसोबतच प्रोपेन आणि ब्युटेनसारखे वायू वेगळे होतात, ज्यापासून एलपीजी तयार होते.
नैसर्गिक वायूपासून: याव्यतिरिक्त, जेव्हा नैसर्गिक वायूवर प्रक्रिया केली जाते, तेव्हा प्रोपेन आणि ब्युटेन देखील त्यापासून वेगळे केले जातात.
एलपीजी तुमच्या घरी कसा पोहोचतो? (How LPG reaches your home)
उत्पादनानंतर एलपीजी उच्च दाबाखाली द्रवरूपात साठवला जातो. त्यानंतर पाइपलाइन, टँकर ट्रक किंवा विशेष जहाजांद्वारे तो बॉटलिंग प्लांटपर्यंत पोहोचवला जातो. या प्लांटमध्ये सिलिंडरमध्ये गॅस भरला जातो आणि वितरकांच्या माध्यमातून तो घराघरांत पोहोचवला जातो.
भारतात एलपीजी कुठून येतो? एलपीजी सिलिंडर सुरक्षित का असतो? (Where does LPG come from in India? Why is LPG cylinder safe?)
भारतात वापरला जाणारा एलपीजी मुख्यतः देशातील रिफायनरीजमध्ये कच्च्या तेलाच्या प्रक्रियेदरम्यान तयार होतो, तसेच देशातील वाढती मागणी पूर्ण करण्यासाठी तो आखाती देशांसह इतर देशांतूनही आयात केला जातो. हा गॅस जहाजे, पाइपलाइन किंवा टँकरद्वारे बॉटलिंग प्लांटपर्यंत आणला जातो आणि तेथून सिलिंडरमध्ये भरून ग्राहकांपर्यंत पोहोचवला जातो. एलपीजी सिलिंडर जाड स्टीलपासून बनवलेले असल्यामुळे ते उच्च दाब सहन करू शकतात, तसेच त्यामध्ये सुरक्षा वाल्व्ह, रेग्युलेटर आणि नियमित चाचण्यांची व्यवस्था असते. याशिवाय गॅसला नैसर्गिक वास नसल्यामुळे गळती लगेच लक्षात यावी म्हणून त्यात इथाइल मर्कॅप्टन (Ethyl Mercaptan) नावाचे रसायन मिसळले जाते, त्यामुळे एलपीजी सिलिंडर वापरणे सुरक्षित मानले जाते.
