Why Rain Water Sweet Sea Water Salty : तुम्ही कधी विचार केला आहे का की समुद्राचे पाणी इतके खारट असताना त्याच समुद्रातून तयार होणारा पावसाचे पाणी गोड म्हणजेच कमी क्षारयुक्त का असते? समुद्र, नदी, तलाव आणि पाऊस हे सगळे पाण्याच्या नैसर्गिक चक्राचा भाग आहेत. तरीही समुद्राच्या पाण्याची चव खारट आणि पावसाच्या पाण्याची चव गोड का असते, यामागे एक साधे पण रंजक विज्ञान आहे.
सूर्याच्या उष्णतेने सुरू होते प्रक्रिया (Water Evaporation)
संपूर्ण प्रक्रियेची सुरुवात सूर्यापासून होते. सूर्याच्या उष्णतेमुळे समुद्र, नदी, तलाव आणि इतर जलस्रोतांमधील पाणी तापते. तापमान वाढल्यानंतर पाण्याचा काही भाग वाफेत रूपांतरित होतो आणि ही वाफ वातावरणात वरच्या दिशेने जाते.
हे समजून घेण्यासाठी एक सोपे उदाहरण पाहूया. एका ग्लासभर पाण्यात मीठ टाकून ते गरम केले, तर पाणी हळूहळू वाफ बनून उडून जाईल. मात्र, पाण्यात मिसळलेले मीठ ग्लासातच राहील. समुद्राच्या बाबतीतही साधारण अशीच प्रक्रिया घडते.
समुद्रातील पाणी वाफ बनून वर जाते; मात्र त्यात विरघळलेले बहुतांश मीठ आणि क्षार समुद्रातच मागे राहतात.
आकाशात ढग कसे तयार होतात? (Cloud Formation)
समुद्र आणि इतर जलस्रोतांमधून तयार झालेली पाण्याची वाफ वातावरणात वर जाते. उंचावर गेल्यानंतर वातावरणाचे तापमान तुलनेने कमी असते. त्यामुळे ही वाफ थंड होऊ लागते.
थंड झाल्यावर पाण्याची वाफ पुन्हा अतिशय सूक्ष्म पाण्याच्या थेंबांमध्ये रूपांतरित होते. असे असंख्य सूक्ष्म थेंब एकत्र आले की ढग तयार होतात.
ढगांमधील पाण्याचे थेंब एकमेकांमध्ये मिसळत जातात. त्यांचे आकारमान आणि वजन वाढत गेले की ते वातावरणात जास्त काळ तरंगू शकत नाहीत. त्यानंतर हे थेंब पावसाच्या रूपाने जमिनीवर पडतात.
मग पावसाचे पाणी खारट का नसते? (Why Rainwater Is Not Salty)
आता मुख्य प्रश्न येतो तो म्हणजे समुद्राचे पाणी वाफ बनून वर जाते, मग पावसाच्या पाण्यात समुद्रातील मीठ का नसते?
याचे उत्तर बाष्पीभवनाच्या प्रक्रियेत दडले आहे.
पाण्याचे वाफेत रूपांतरित होते, मात्र समुद्रातील मीठ आणि बहुतांश विरघळलेले क्षार वाफेसोबत वर जात नाहीत. ते समुद्राच्या पाण्यातच राहतात. त्यामुळे समुद्राच्या तुलनेत तयार होणाऱ्या पावसाच्या पाण्यात क्षारांचे प्रमाण खूपच कमी असते.
यामुळेच पावसाचे पाणी समुद्राच्या पाण्यासारखे खारट लागत नाही.
मात्र याचा अर्थ पावसाचे पाणी पूर्णपणे शुद्ध असते, असा नाही. वातावरणातून खाली येताना पावसाच्या थेंबांमध्ये धूळ, सूक्ष्म कण आणि इतर काही पदार्थ मिसळू शकतात.
समुद्रात एवढे मीठ येते तरी कुठून? (Source of Salt in Oceans)
समुद्राचे पाणी खारट होण्यामागे केवळ एकच कारण नाही. जमिनीवर पडणाऱ्या पावसाच्या पाण्याचीही यात महत्त्वाची भूमिका आहे.
पाऊस जमिनीवर पडल्यानंतर हे पाणी माती, दगड आणि खडकांच्या संपर्कात येते. माती आणि खडकांमध्ये विविध प्रकारचे खनिजे आणि क्षार असतात. पाण्यामुळे यातील काही खनिजे विरघळतात आणि पाण्यासोबत पुढे वाहून जातात.
