1400-year-old Buddha head found in China: बुद्ध शिल्पकृतीचं भग्न शीर चीनच्या पिगफार्म मध्ये कसं आलं? रहस्य उलगडलं तरी कसं?

ही घटना चीनमध्ये घडलेली असली, तरी तिचे सांस्कृतिक धागे भारतापर्यंत येऊन पोहोचतात. कारण या शिल्पामागे भारतात जन्मलेल्या बौद्ध धर्माचा चीनपर्यंत झालेला प्रवास, रेशीममार्गावरील सांस्कृतिक देवाणघेवाण आणि भारतीय बुद्धप्रतिमांचा आशियाई कलेवर असलेला प्रभाव दडलेला आहे.

पिग फार्मजवळ खोदकाम करताना काय सापडले?

उत्तर चीनमधील शान्शी प्रांतातील फेनयांग शहराच्या सानक्वान भागात डोंगझाओ नावाचे गाव आहे. याच गावातील एका डुक्करपालन शेतातजवळ खोदकाम करताना स्थानिक ग्रामस्थाला वालुकाश्म दगडातून घडवलेले बुद्धमूर्तीचे मस्तक सापडले.

ग्रामस्थाने ती शिल्पकृती फेनयांग शहर संग्रहालयाकडे सुपूर्द केली. संग्रहालयातील तज्ज्ञांनी त्याची रचना, दगड, झीज आणि शिल्पशैलीचा अभ्यास केला. त्यानंतर ती शिल्पकृती उत्तर छि राजवंशाच्या काळातील म्हणजेच इसवी सन ५५० ते ५७७ या कालखंडातील असावी, असा निष्कर्ष काढण्यात आला.

संग्रहालयाच्या माहितीनुसार, या मस्तकाची उंची ३७.५ सेंटीमीटर, रुंदी २४ सेंटीमीटर आणि जाडी २५.५ सेंटीमीटर आहे. मस्तकावरील गुळगुळीत उष्णीष, रुंद कपाळ, भरलेला चेहरा, ओठांवर दिसणारे मंद स्मित आणि तुलनेने साधी कोरीव शैली ही उत्तर छि काळातील बौद्ध शिल्पकलेची वैशिष्ट्ये मानली जातात.

संग्रहालयातील शिरविहीन मूर्तीचेच हे मस्तक?

या शोधातील सर्वांत महत्त्वाचा भाग म्हणजे फेनयांग संग्रहालयात आधीपासून एक उभी, पण शिरविहीन बुद्धमूर्ती ठेवण्यात आली आहे. ती मूर्तीही डोंगझाओ गावातूनच मिळाली होती.

तज्ज्ञांनी नव्याने सापडलेल्या मस्तकाचा दगड, त्यावरील हवामानजन्य झीज आणि तुटलेल्या भागाचा पृष्ठभाग याची संग्रहालयातील मूर्तीच्या धडाशी तुलना केली. दोन्ही शिल्पखंडांमध्ये साधर्म्य आढळल्यामुळे हेच त्या मूर्तीचे अनेक वर्षांपासून हरवलेले मस्तक असावे, अशी शक्यता त्यांनी व्यक्त केली.

मस्तक आणि मूर्ती  एकमेकांना जोडले जाऊ शकतात का, हे निश्चित करण्यासाठी अधिक वैज्ञानिक चाचण्या आणि स्कॅनिंग आवश्यक आहे. त्यामुळे सध्या हा निष्कर्ष अंतिम सत्य म्हणून नव्हे, तर तज्ज्ञांनी व्यक्त केलेली शक्यता म्हणून त्याकडे पाहणे आवश्यक आहे.

फेनयांग संग्रहालयाने या मस्तकाचा आपल्या संग्रहात समावेश केलेला असून, त्याचे स्कॅनिंग, नोंदणी आणि सविस्तर दस्तऐवजीकरण सुरू केले आहे. १८ जुलै रोजी होणाऱ्या औपचारिक कार्यक्रमात ते दान करणाऱ्या ग्रामस्थाचा गौरव केला जाणार आहे.

गावात पूर्वी सात ते आठ बौद्ध मंदिरे

डोंगझाओ गावाच्या इतिहासामुळे हे मस्तक गोठ्याजवळ कसे आले असावे, याचे संभाव्य उत्तर मिळते. स्थानिक अधिकाऱ्यांच्या माहितीनुसार, पूर्वी या गावात सात ते आठ मंदिरे होती. परिसरातून याआधीही बौद्ध मूर्ती आणि विविध शिल्पखंड सापडले आहेत.

काळाच्या ओघात मंदिरे भग्न पावली, जमिनीखाली गाडली गेली किंवा त्यांच्या जागेचा वापर शेती, पशुपालन आणि बांधकामासाठी होऊ लागला. मंदिरांमधील मूर्तींचे भग्न अवशेष मातीखाली विखुरले गेले असण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे बुद्धमस्तक जाणीवपूर्वक डुकरांच्या गोठ्यात ठेवण्यात आले होते, असा अर्थ या शोधातून काढता येत नाही. ते जुन्या मंदिराच्या अवशेषांमधून जमिनीत गाडले गेले असावे आणि नंतर गोठ्याजवळील खोदकामात सापडले असावे.

संग्रहालयाला भेट देणाऱ्या एका ग्रामस्थाने तेथील शिरविहीन बुद्धमूर्ती आपल्या गावातून सापडल्याचे ओळखले होते. त्याने ही माहिती गाव समितीला दिल्यानंतर परिसरात शोध घेण्यास सुरुवात झाली. त्यातून अखेर मस्तकाचा शोध लागल्याचे स्थानिक वृत्तात नमूद करण्यात आले आहे.

उत्तर छी राजवंश कोणता होता?

उत्तर छी हा चीनमधील इसवी सन ५५० ते ५७७ या काळातील राजवंश होता. तो केवळ २७ वर्षे टिकला; मात्र चीनच्या धार्मिक आणि कलात्मक इतिहासात त्याचे महत्त्व मोठे आहे.

त्या काळात चीन एकसंध राजसत्तेखाली नव्हता. देशाच्या उत्तर आणि दक्षिण भागांमध्ये वेगवेगळे राजवंश सत्तेवर होते. या कालखंडाला चिनी इतिहासात ‘उत्तर आणि दक्षिण राजवंशांचा काळ’ म्हटले जाते.

उत्तर छी राजवटीचे महत्त्वाचे राजकीय आणि लष्करी केंद्र आजच्या शान्शी प्रांतातील जिनयांग परिसरात होते. त्यामुळे शान्शी आणि आसपासच्या प्रदेशांमध्ये या राजवंशाशी संबंधित बौद्ध मंदिरे, गुहा आणि पाषाणशिल्पे मोठ्या प्रमाणावर आढळतात.

उत्तर छी राजांनी बौद्ध धर्माला का दिला आश्रय?

बौद्ध धर्म उत्तर छी राजवंशाच्या काळात पहिल्यांदा चीनमध्ये पोहोचला नव्हता. तो त्यापूर्वीच व्यापारी, धर्मप्रचारक, भाषांतरकार आणि प्रवासी भिक्षूंच्या माध्यमातून चीनमध्ये रुजला होता. मात्र उत्तर छी राजवटीत बौद्ध धर्माला मोठ्या प्रमाणावर राजाश्रय मिळाला.

सम्राट, राजघराण्यातील सदस्य, अधिकारी आणि व्यापारी यांनी बौद्ध मठ, मंदिरे, गुहा आणि मूर्तींच्या निर्मितीसाठी आर्थिक मदत दिली. बौद्ध धर्माचा आश्रय घेणे हे केवळ श्रद्धेचे कृत्य नव्हते. त्यातून राजाला धार्मिक पुण्य, लोकमान्यता आणि राजकीय वैधता मिळते, अशी धारणा होती.

उत्तर छी काळातील शिआंगतांगशान गुहा-मंदिरे हा याच राजाश्रयाचा प्रमुख पुरावा मानला जातो. या गुहांमध्ये बुद्ध, बोधिसत्त्व, भिक्षू आणि बौद्ध कथांशी संबंधित अनेक शिल्पे कोरण्यात आली होती.

चीनमध्ये बौद्ध धर्म कसा पोहोचला?

याच ठिकाणी या शोधाचा भारताशी संबंध सुरू होतो. बौद्ध धर्माचा उगम इसवी सनपूर्व सहाव्या-पाचव्या शतकात भारतीय उपखंडात झाला. गौतम बुद्धांच्या शिकवणीचा प्रसार पुढे भारताबाहेर श्रीलंका, मध्य आशिया, आग्नेय आशिया आणि पूर्व आशियापर्यंत झाला.

भारत आणि चीन यांच्यामधील बौद्ध देवाणघेवाण एका दिवसात किंवा एका सरळ मार्गाने झालेली नव्हती. ती अनेक शतकांची प्रक्रिया होती. व्यापारी तांडे, भिक्षू आणि यात्रेकरू रेशीममार्गाच्या विविध शाखांमधून भारत, गांधार, मध्य आशिया आणि चीनदरम्यान प्रवास करत होते.

युनेस्कोच्या माहितीनुसार, रेशीममार्ग केवळ वस्तूंच्या व्यापाराचे जाळे नव्हते; त्यातून धर्म, तत्त्वज्ञान, कला, भाषा आणि तंत्रज्ञानाचीही देवाणघेवाण झाली. चीनमधील बौद्ध भिक्षू मूळ ग्रंथ मिळवण्यासाठी भारतात येत असत. प्रसिद्ध चिनी यात्रेकरू ह्युएनत्संग यानेही सातव्या शतकात भारतात प्रवास करून बौद्ध ग्रंथ आणि ज्ञान चीनमध्ये नेले.

बौद्ध धर्माचा चीनकडे होणारा प्रसार विशेषतः इसवी सनाच्या दुसऱ्या शतकात वेगाने वाढला. कुशाण साम्राज्याचा मध्य आशियातील विस्तार आणि भिक्षूंच्या वाढत्या प्रवासाने या प्रक्रियेला चालना दिली.

भारतीय बुद्धमूर्ती चीनपर्यंत गेल्या होत्या का?

भारतीय बुद्धमूर्ती मोठ्या संख्येने थेट चीनमध्ये नेण्यात आल्या, एवढाच या संबंधाचा अर्थ नाही. अधिक महत्त्वाचे म्हणजे बुद्धाची प्रतिमा कशी घडवायची, त्याच्या चेहऱ्यावर कोणते भाव दाखवायचे, उष्णीष, कान, वस्त्र आणि मुद्रा कशी असावी, यासंबंधीच्या कलात्मक संकल्पना भारतातून मध्य आशियामार्गे चीनमध्ये पोहोचल्या.

भारतातील गांधार, मथुरा आणि नंतर गुप्तकालीन शिल्पपरंपरांनी बुद्धप्रतिमेचे वेगवेगळे आदर्श विकसित केले. गांधार शैलीत ग्रीक-रोमन प्रभाव असलेली वस्त्रे आणि वास्तववादी शरीररचना दिसते. मथुरा शैलीत भारतीय शारीरिक वैशिष्ट्ये आणि आध्यात्मिक सामर्थ्यावर भर होता. गुप्तकाळात या परंपरांचे अधिक संतुलित, शांत आणि आध्यात्मिक रूप तयार झाले.

शांत चेहरा, अर्धोन्मीलित डोळे, ओठांवरील मंद स्मित, सुबक उष्णीष आणि शरीराला बिलगणारे पातळ वस्त्र ही गुप्तकालीन बुद्धप्रतिमांची वैशिष्ट्ये पुढे मध्य आशिया आणि चीनमधील कलेवर प्रभाव टाकणारी ठरली.

मात्र याचा अर्थ प्रत्येक चिनी बुद्धमूर्ती ही भारतीय मूर्तीची प्रतिकृती आहे, असा होत नाही. चीनमधील कलाकारांनी भारतीय आणि मध्य आशियाई प्रतिमाशास्त्र स्थानिक परंपरा, चिनी चेहरेपट्टी आणि स्वतःच्या सौंदर्यदृष्टीशी जोडले. त्यामुळे चीनमध्ये बुद्धमूर्तीची स्वतंत्र आणि वैशिष्ट्यपूर्ण शैली विकसित झाली.

सापडलेल्या मस्तकावर भारतीय प्रभाव आहे का?

फेनयांगमध्ये सापडलेल्या या विशिष्ट मस्तकावर थेट भारतीय किंवा गुप्तकालीन प्रभाव असल्याचे अद्याप अधिकृतरीत्या सिद्ध झालेले नाही. उपलब्ध वृत्तामध्ये त्याच्या शैलीची ओळख उत्तर छी काळातील शिल्प म्हणून करण्यात आली आहे; परंतु ते एखाद्या भारतीय मूर्तीवरून तयार करण्यात आले होते, असा दावा करण्यात आलेला नाही.

त्यामुळे ‘भारतीय शिल्प चीनमध्ये सापडले’ किंवा हे मस्तक भारतातून चीनला नेण्यात आले होते असे म्हणणे चुकीचे ठरेल.

भारताशी असलेला संबंध अधिक व्यापक आणि सांस्कृतिक आहे. या मस्तकामागील बुद्धप्रतिमेची संकल्पना, बौद्ध धर्माची शिकवण आणि बौद्ध प्रतिमाशास्त्राची प्रारंभिक परंपरा भारतीय उपखंडात विकसित झाली. ती मध्य आशियातून चीनमध्ये पोहोचली आणि तिथे स्थानिक स्वरूपात विकसित झाली.

भारत-चीन संबंधांचा प्राचीन अध्याय

आज भारत आणि चीन म्हटले की सीमावाद, लष्करी तणाव, व्यापार आणि जागतिक राजकारणाची चर्चा होते. मात्र दोन्ही देशांमधील संबंधांचा इतिहास केवळ संघर्षाचा नाही.

प्राचीन काळात भारतीय, मध्य आशियाई आणि चिनी भिक्षूंनी बौद्ध ग्रंथांचे भाषांतर केले. संस्कृत आणि प्राकृत भाषांमधील सूत्रे चिनी भाषेत नेण्यात आली. चिनी भिक्षू भारतातील नालंदा आणि इतर बौद्ध केंद्रांमध्ये शिक्षण घेण्यासाठी येत होते. त्यांच्यामुळे भारतातील राज्ये, समाज, धर्म आणि शिक्षणव्यवस्थेची माहितीही चीनमध्ये पोहोचली.

चीनमध्ये सापडणारी बुद्धशिल्पे या दीर्घ सांस्कृतिक संवादाची दृश्यसाक्ष आहेत. ती सिद्ध करतात की प्राचीन आशियात राजकीय सीमा आजच्यासारख्या कठोर नसल्या, तरी विचार, श्रद्धा आणि कलाशैली हजारो किलोमीटरचा प्रवास करत होत्या.

भारतासाठी या शोधाचे नेमके महत्त्व काय?

या बुद्धमस्तकावर भारताचा कोणताही पुरातत्त्वीय किंवा कायदेशीर मालकीहक्क नाही. ते चीनमधील स्थानिक दगडातून, स्थानिक कलाकारांनी आणि तेथील धार्मिक-सामाजिक परिस्थितीत घडवलेले चिनी सांस्कृतिक अवशेष आहे.

तरीही भारतासाठी त्याचे महत्त्व तीन पातळ्यांवर आहे.

पहिली म्हणजे, ते भारतात जन्मलेल्या बौद्ध धर्माच्या जागतिक प्रसाराचे उदाहरण आहे. दुसरी म्हणजे, भारतीय बुद्धप्रतिमांच्या संकल्पना विविध प्रदेशांमध्ये पोहोचून कशा बदलल्या, याचा अभ्यास अशा शिल्पांतून करता येतो. तिसरी म्हणजे, प्राचीन भारत आणि चीन यांच्यातील धार्मिक तसेच कलात्मक देवाणघेवाणीची आठवण ते करून देते.

या मस्तकाची संग्रहालयातील शिरविहीन मूर्तीशी वैज्ञानिक पद्धतीने सांगड घालण्यात यश आले, तर अभ्यासकांना तिची संपूर्ण शरीररचना, मुद्रा, वस्त्रशैली आणि प्रतिमाशास्त्रीय वैशिष्ट्ये तपासता येतील. त्यातून उत्तर छि काळातील चिनी बौद्ध कलेच्या निर्मितीत भारतीय व मध्य आशियाई परंपरांचा सहभाग किती होता, याबाबत अधिक माहिती मिळू शकते.

गोठ्याजवळील शोधाने जोडला दीड हजार वर्षांचा इतिहास

पिग फार्मजवळ सापडलेले हे मस्तक प्रथमदर्शनी एका विचित्र योगायोगासारखे दिसते. प्रत्यक्षात मात्र त्याच्या मागे मंदिरे नष्ट होण्याचा स्थानिक इतिहास, उत्तर छी राजांचा बौद्ध धर्माला मिळालेला आश्रय आणि भारतातून चीनपर्यंत पोहोचलेल्या बौद्ध विचारांचा दीर्घ प्रवास दडलेला आहे.

हे बुद्धमस्तक भारतीय पुरावशेष नाही. ते भारतातून चीनमध्ये नेण्यात आले, असाही पुरावा नाही. परंतु भारतात जन्मलेला बौद्ध धर्म मध्य आशियातून चीनपर्यंत कसा पोहोचला, तेथील राजसत्ता आणि समाजाने त्याला कसे स्वीकारले आणि भारतीय प्रतिमाशास्त्राचे स्थानिक चिनी शिल्पपरंपरेत कसे रूपांतर झाले, हे समजून घेण्यासाठी हा शोध महत्त्वाचा ठरतो.