AI Chatbot is Therapist? : आजच्या धकाधकीच्या जीवनात सततच्या विचारांमुळे माणूस प्रचंड तणावाखाली येतो. एखाद्या व्यक्तीला मध्यरात्री जाग येते, ती खूप तणावात येते आणि तिला तातडीने कोणाशी तरी बोलावसं वाटतं. पण, आपल्या जवळची व्यक्ती आपलं म्हणणं खुल्या मनाने ऐकेल का? यावेळी कोणाला फोन केला तर बरं वाटेल का? असे अनेक प्रश्न तिच्या डोक्यात घोंघावतात, मग ती व्यक्ती समुपदेशनाची अपॉइंटमेंट न घेता आपसूकच चॅट जीपीटीकडे (Chat GPT) वळते.
जगभरात कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित हे चॅटबॉट माणसाचा मित्र, सोबती, मार्गदर्शक तसेच मन मोकळे करण्याचे प्लॅटफॉर्म ठरत आहे, त्यामुळे चॅट जीपीटी कोणत्याही वेळी उपलब्ध असलेलं अनधिकृत थेरपिस्ट मानलं जातं.
आजच्या जीवनात अनेक जण सततचा ताणतणाव, चिंता आणि भावनिक संघर्षांशी झुंज देत आहेत. अनेक संशोधनांनुसार, वापरकर्ते आपल्या वैयक्तिक अडचणी सांगण्यासाठी, भावनिक आधार मिळवण्यासाठी, स्वतःच्या भावना समजून घेण्यासाठी आणि मानसिक आरोग्याविषयी अधिक स्पष्टता मिळवण्यासाठी एआयचा आधार घेत आहेत.
यामागचं एक महत्त्वाचं कारण म्हणजे एआय चॅटबॉट्स समोरच्या व्यक्तीचं म्हणणं पूर्वग्रह न ठेवता ऐकून घेतो. काही देशांमध्ये मानसिक आरोग्य सेवांसाठी बराच वेळ प्रतीक्षा करावी लागते, तर एआय चॅटबॉट्स कोणत्याही वेळी संवादासाठी उपलब्ध असतात. मात्र, मानसिक आरोग्याच्या क्षेत्रात एआयचा वापर वाढत असताना एक महत्त्वाचा प्रश्नही समोर येत आहे. तो म्हणजे एआय नेमकं कसं उपयुक्त ठरतं आणि त्याच्या मर्यादा कोणत्या आहेत? जाणून घेऊया सविस्तर
एआयला माणसाचे विचार जाणवतात?
आजच्या घडीचे चॅटबॉट्स शक्यतो सर्वच काही करू शकतात. गुंतागुंतीचे प्रश्न सोडवण्यापासून ते नातेसंबंधांवर सल्ले देण्यापर्यंत सर्व प्रश्नांची उत्तरं आपल्याला क्षणात मिळतात. अनेकदा चॅटबॉटशी केलेला संवाद मानवी आणि सहानुभूतीचा वाटतो.
मानसिक आरोग्याच्या बाबतीतही एआय काही प्रमाणात उपयुक्त ठरत असल्याचे संशोधनातून दिसून आले आहे. योग्य माहिती देणे, स्वतःच्या भावना आणि विचारांवर चिंतन करण्यास प्रोत्साहन देणे तसेच काही परिस्थितींमध्ये भावनिक आधार देणे, अशा अनेक भूमिका एआय पार पाडत असल्याचे दिसून येते.
काही अभ्यासांमध्ये असे दिसून आले की, एआयआधारित मानसिक आरोग्य साधनांमुळे नैराश्य किंवा इतर मानसिक आरोग्याशी संबंधित समस्यांची प्राथमिक लक्षणे ओळखण्यात मदत होऊ शकते. मात्र, एआय हा पूर्णत: मानसिक आरोग्य तज्ज्ञांचा पर्याय नाही, तो केवळ वेळेला पूरक साधन म्हणूनच वापरला जावा असे तज्ज्ञांनी म्हटले आहे.
संशोधनानुसार, एआय लोकांना ‘कॉग्निटिव्ह रिफ्रेमिंग’ (Cognitive Reframing) या मानसशास्त्रीय तंत्राचा सराव करण्यासही मदत करू शकते. म्हणजेच, एखाद्या कठीण किंवा नकारात्मक परिस्थितीकडे वेगळ्या आणि अधिक सकारात्मक दृष्टिकोनातून पाहण्यास एआय प्रोत्साहन देऊ शकते.
मात्र, समुपदेशनासाठी एआयचा वापर या मुद्द्यावर संशोधक, मानसिक आरोग्य तज्ज्ञ आणि नियामक संस्थांनी काही गंभीर चिंता व्यक्त केल्या आहेत. तज्ज्ञांच्या मते, एआय काहीवेळा चुकीचा किंवा दिशाभूल करणारा सल्ला देऊ शकते. काही प्रसंगी ती वापरकर्त्याच्या चुकीच्या किंवा हानिकारक समजुतींनादेखील नकळत बळ देऊ शकते; तर योग्य वैद्यकीय किंवा मानसिक आरोग्य तज्ज्ञांची मदत घेण्याचा सल्ला देणेही टाळू शकते.
तसेच गंभीर मानसिक संकटाची किंवा आत्महत्येसारख्या धोक्यांची लक्षणे एआय ओळखलेच याची खात्री देता येत नाही, यामुळे आणखी गुंतागूंत निर्माण होऊ शकते.
एआयशी बोलताना आपल्याला सहानुभूती वाटू शकते, पण ती समोरच्या व्यक्तीच्या भावना किंवा परिस्थिती एआय मानवी पातळीवर समजून घेऊ शकत नाही. मानसिक आरोग्य तज्ज्ञांप्रमाणे एआयवर व्यावसायिक किंवा कायदेशीर जबाबदाऱ्यांचे निकष लागू होत नाहीत, त्यामुळे मानसिक आरोग्यासाठी एआय हे उपयुक्त पूरक साधन असू शकते, पण तज्ज्ञांचा पर्याय नाही.
इकॉनॉमिक टाइम्सने न्यूझीलंडमधील ऑकलंड विद्यापीठाच्या 2DN गटाचे संशोधनातील मुद्दे नमूद केले आहेत. या संशोधनात एआयच्या महत्त्वाच्या उपयुक्ततेवर अभ्यास करण्यात आला. या संशोधनात नैराश्याची (Depression) सुरुवातीची लक्षणे लवकर ओळखण्यासाठी एआय कितपत मदत करू शकतो, याचा अभ्यास करण्यात आला.
संशोधकांच्या मते, नैराश्याचा परिणाम व्यक्तीच्या संवादशैलीवरही होतो. बोलण्याचा वेग, वाक्यांमधील विराम, आवाजातील चढ-उतार, शब्दांची निवड आणि भावना व्यक्त करण्याची पद्धत यामध्ये बदल होतात. या अवस्था व्यक्तीच्या मानसिक स्थितीबाबत महत्त्वाचे संकेत देत असतात.
या संकेतांना संशोधक “डिजिटल बायोमार्कर्स” (Digital Biomarkers) असे म्हणतात. एआय अशा भाषिक आणि वर्तनातील बदलांचे विश्लेषण करतो. नैराश्याची सुरुवातीची लक्षणे ओळखण्यात काही प्रमाणात एआयची मदत होते. मात्र, तज्ज्ञांच्या मते याचा उपयोग केवळ प्राथमिक संकेत मिळवण्यासाठी होऊ शकतो; अंतिम निदान आणि उपचारासाठी मानसिक आरोग्य तज्ज्ञांचाच सल्ला घ्यावा.
एआयची बोलण्याची पद्धत आणि त्याने केलेले विश्लेषण, त्यावर आधारित मजकूर या दोन्हींचा अभ्यास करून मानसिक आरोग्याशी संबंधित विशिष्ट संकेत एआय ओळखू शकते का, यावर संशोधन सुरू आहे.
एआय नैराश्याचे निदान कसा करतो किंवा मानसिक आरोग्य तज्ज्ञांची जागा घेतो की नाही, हा या संशोधनाचा उद्देश नाही. उलट, प्राथमिक तपासणी (Screening) आणि रुग्णांच्या स्थितीवर सातत्याने लक्ष ठेवण्यासाठी (Monitoring) उपयुक्त अशी साधने विकसित करणे हा त्यामागचा हेतू आहे.
एआयचे फायदे आणि तोटे काय?
एआयमुळे मानसिक आरोग्य सेवा अधिक लोकांपर्यंत पोहोचण्याची शक्यता आहे. विशेषतः ज्या भागांमध्ये मानसिक आरोग्य तज्ज्ञांची कमतरता आहे, तेथे एआय प्राथमिक माहिती, मार्गदर्शन आणि भावनिक आधार देण्यास मदत करू शकते. तसेच, मानसिक आरोग्याशी संबंधित सुरुवातीच्या टप्प्यातील समस्या ओळखण्यातही एआयचा उपयोग होऊ शकतो.
याशिवाय, एआय व्यक्तींना स्वत:च्या मानसिक आरोग्याविषयी अधिक जागरूक होण्यास आणि ताण-तणावावर नियंत्रण ठेवण्यास मदत करू शकते. पुरेशी आणि विश्वासार्ह माहिती उपलब्ध असल्यास, व्यक्तीच्या गरजेनुसार अधिक वैयक्तिक स्वरूपाचे मार्गदर्शन किंवा उपचारांना पूरक साहाय्य एआय देऊ शकते.
एआयमुळे अतिअवलंबून राहण्याचा धोकाही आहे. अलीकडील संशोधनातून असे दिसून आले आहे की, तंत्रज्ञान हे तात्पुरते दिलासा देणारे साधन असले तरीही लोक एआय प्रणालींवर खूप जास्त विश्वास ठेवू शकतात.
तज्ज्ञांच्या मते, एआय हे मानसिक आरोग्य तज्ज्ञांचा पर्याय नाही. त्याचा वापर केवळ पूरक साधन म्हणूनच केला पाहिजे. मानसिक आरोग्याशी संबंधित गंभीर समस्या किंवा उपचारांसाठी प्रशिक्षित डॉक्टर आणि मानसोपचारतज्ज्ञांचा सल्लाच सर्वाधिक महत्त्वाचा आहे.
तंत्रज्ञान माहितीतील विशिष्ट पॅटर्न ओळखू शकतं. मात्र, सहानुभूती, विश्वास आणि रुग्णाच्या स्थितीचा वैद्यकीय दृष्टिकोनातून योग्य अभ्यास घेण्याची क्षमता ही माणसाकडेच असते, त्यामुळे भविष्यात मानसिक आरोग्य सेवेमध्ये एआय आणि मानसिक आरोग्य तज्ज्ञ यांची सांगड घालणारे मॉडेल अधिक प्रभावी ठरू शकते.
