ब्लॅक बॉक्स खरंच नष्ट होऊ शकतो का? अजित पवारांच्या विमान अपघाताचे गूढ कसे उलगडणार?

नागरी विमान वाहतूक मंत्रालयाने काय म्हटले?

अजित पवार यांच्या विमान अपघाताची चौकशी करणाऱ्या नागरी विमान वाहतूक मंत्रालयाने मंगळवारी अधिकृत निवेदन जारी केले. अपघातग्रस्त विमानात दोन स्वतंत्र फ्लाइट रेकॉर्डर होते. त्यामध्ये एक डिजिटल फ्लाइट रेकॉर्डर आणि एक कॉकपिट व्हाइस रेकॉर्डरचा समावेश आहे. अपघातानंतर विमानाला लागलेल्या आगीमुळे दोन्ही रेकॉर्डरचे नुकसान झाले; परंतु त्यातील एका रेकॉर्डरमधील डेटा यशस्वीरित्या डाउनलोड करण्यात आला आहे. दुसऱ्या रेकॉर्डरमधील डेटा मिळवण्यासाठी विमानाची निर्मिती करणाऱ्या देशाकडून मदत घेतली जात आहे. अपघातात खराब झालेल्या हनीवेल कंपनीच्या ब्लॅक बॉक्सची निर्मिती प्रामुख्याने अमेरिकेत झाली आहे, त्यामुळे त्यातील उर्वरित डेटा मिळाल्यानंतरच अपघाताचे नेमके कारण समोर येईल, असे या निवेदनात स्पष्ट करण्यात आले आहे.

‘ब्लॅक बॉक्स’ म्हणजे नेमकं काय?

एखाद्या विमानाचा किंवा हेलिकॉप्टरचा अपघात झाला की त्यातील ब्लॅक बॉक्स मिळवणे ही प्राथामिकता असते. डिजिटल फ्लाईट डेटा रिकॉर्डर आणि वैमानिकांचा कॉकपिटमधील आवाज रेकॉर्ड करणारे उपकरण यालाच सामान्य भाषेत ब्लॅक बॉक्स असे म्हटले जाते. विमानाच्या उड्डाणापासून ते लँड होईपर्यंतच्या संपूर्ण प्रवासाची तांत्रिक माहिती, वैमानिकांमधील संभाषण आणि फ्लाईट डेटा या ब्लॅक बॉक्समध्ये आपोआप रेकॉर्ड होतो. विमानाचा अत्यंत महत्त्वाचा घटक असलेला हा ब्लॅक बॉक्स खरेतर काळ्या रंगाचा नव्हे तर केशरी रंगाचा असतो. अपघातानंतर तो लगेच ओळखता यावा म्हणून त्याला गडद केसरी रंग दिलेला असतो.

आणखी वाचा : तारिक रहमान यांच्या मंत्रिमंडळात एकमेव हिंदू मंत्री; कोण आहेत निताई रॉय चौधरी? त्यांच्याकडे कोणती जबाबदारी?

ब्लॅक बॉक्सचा शोध कोणी लावला?

ऑस्ट्रेलियाचे शास्त्रज्ञ डेव्हिड वॉरेन यांनी १९५० च्या दशकात ब्लॅक बॉक्सचा शोध लावला होता. मेलबर्नच्या वैमानिक संशोधन प्रयोगशाळेत काम करत असताना कमर्शिअल एअरक्राफ्ट अपघात झाल्याने त्यांनी हा शोध लावला. विमान दुर्घटना होण्याआधीच्या घडामोडी रेकॉर्ड करता येईल का असा विचार करूनच त्यांनी ब्लॅक बॉक्सच्या शोधाला प्राधान्य दिले होते. भारतातील नागरी उड्डाण संचालनालयाने जानेवारी २००५ पासून सर्व विमान आणि हेलिकॉप्टरमध्ये ही दोन्ही उपकरणे बसविणे अनिवार्य केले आहे. अपघाताची कारणे जाणून घेणे आणि भविष्यात असे अपघात होऊ नये हा त्यामागचा मुख्य हेतू आहे.

ब्लॅक बॉक्समधून माहिती कशी मिळते?

अपघातग्रस्त विमानाचा ब्लॅक बॉक्स सापडल्यानंतर तो सर्वप्रथम प्रयोगशाळेत पाठवला जातो. वैमानिकांमध्ये झालेल्या संभाषणातून दुर्घटनेआधी शेवटच्या क्षणी विमानात नेमके काय झाले होते याची माहिती ब्लॅक बॉक्समधून मिळते, ज्यावरून तपासाची पुढील दिशा निश्चित केली जाते. तज्ज्ञांच्या मते, ब्लॅक बॉक्समध्ये हवामान, विमानाचा वेग, इंधनसाठा, ऑटो-पायलट स्टेटस, विमानाची उंची आणि दिशा याची माहिती आपोआपच स्टोअर होते; त्यामुळे विमानाचा अपघात तांत्रिक बिघाडामुळे झाला की मानवीय चुकीमुळे याची माहिती तपास अधिकाऱ्यांना अगदी सहजपणे मिळते. त्याशिवाय अपघातावेळी विमानाची गती नेमकी किती होती, त्यातील एखादे उपकरण अचानक बंद झाले होते का, याची माहितीही ब्लॅक बॉक्समधून मिळते.

हेही वाचा : अरुणाचल प्रदेशाजवळ चीनचा अण्वस्त्र कार्यक्रम विस्तार; भारतासाठी किती मोठा धोका?

ब्लॅक बॉक्स खरंच खराब होऊ शकतो का?

अपघातात विमानाचा पूर्णपणे चक्काचूर झाला तरीही ब्लॅक बॉक्स कसा सुरक्षित राहतो, असा प्रश्नही आजही अनेकांना पडतो. अत्यंत कठीण परिस्थितीतही सुरक्षित राहण्यासाठी ब्लॅक बॉक्स तयार करताना स्टील किंवा टायटेनियमचा वापर केला जातो, त्यामुळेच या उपकरणावर आग आणि पाणी या कशाचाच परिणाम होत नाही. ब्लॅक बॉक्स सुरक्षित राहणे आवश्यक असल्याने तो विमानाच्या मागील भागात बसवला जातो. त्याच्या बॅटरीची क्षमताही अतिशय चांगली असून ती जवळपास ३० दिवसांपर्यंत टिकते. ब्लॅक बॉक्समधील डेटाचा वापर अनेक वर्षांनंतरही करता येतो. काही अपघातांमध्ये ब्लॅक बॉक्सला इजाही होऊ शकते. अतिशय तीव्र स्थितीत तो खराब किंवा नष्टही होऊ शकतो. तरीदेखील काही प्रयोगशाळांमधून त्यातील थोडीफार माहिती गोळा केली जाते. काही अपवादात्मक प्रकरणांमध्ये अपघातग्रस्त विमानाचा ब्लॅक बॉक्स सापडला नाही. मलेशिया एअरलाईन्सच्या विमानाचा अपघात झाल्यानंतर त्यातील ब्लॅक बॉक्स नष्ट झाल्याचे समोर आले होते, त्यामुळे त्या अपघातामागची नेमकी कारणे उलगडण्यात अद्यापही यश आले नाही.

रोहित पवार नेमके काय म्हणाले?

आमदार रोहित पवार यांनी मंगळवारी मुंबईत माध्यमांशी संवाद साधला. यावेळी त्यांना अजित पवार यांच्या अपघातग्रस्त विमानातील ब्लॅक बॉक्सबाबत विचारण्यात आले. त्यावर उत्तर देताना विमानातील ब्लॅक बॉक्स हा पावसापासून, उन्हापासून, आगीपासून, बॉम्बस्फोटापासून सुरक्षित आहे; पण राजकारण्यांपासून सुरक्षित नाही. आता याच्यामध्ये काय राजकारण चालले आहे, हे आपल्याला बघावे लागेल, त्याच्या खोलामध्ये जावे लागेल, असे रोहित पवार म्हणाले. ब्लॅक बॉक्स खराब झाल्याच्या अचानक सुरू झालेल्या चर्चांमुळे अजित पवार यांच्या विमानाचा अपघात नाही, तर घातपात झाल्याचा संशय बळावला आहे, असा आरोपही आमदार रोहित पवार यांनी केला आहे.