भारतीय रेल्वेच्या प्रवासी सेवेत अमृत भारत एक्स्प्रेसने गेल्या काही वर्षांत वेगळी ओळख निर्माण केली आहे. कमी आणि मध्यम उत्पन्न गटातील प्रवाशांना तुलनेने परवडणाऱ्या दरात वेगवान आणि अधिक सुविधायुक्त लांब पल्ल्याचा प्रवास उपलब्ध करून देणे, या सेवेचा मुख्य उद्देश आहे. आता अमृत भारत ३.० च्या माध्यमातून या संकल्पनेत आणखी मोठा बदल करण्याची तयारी सुरू आहे.
अमृत भारत ३.०मध्ये कोणते बदल केले जात आहेत?
अमृत भारतची सुरुवात झाली तेव्हा तिचे स्वरूप प्रामुख्याने सामान्य प्रवाशांना केंद्रस्थानी ठेवणारे होते. जनरल म्हणजेच सामान्य आणि शयनयान श्रेणीतील प्रवाशांना चांगल्या सुविधा, वेगवान सेवा आणि तुलनेने आरामदायी प्रवास मिळावा, यासाठी या गाड्यांची रचना करण्यात आली. त्यामुळे ही रेल्वे वंदे भारत किंवा राजधानीसारख्या प्रीमियम सेवांपेक्षा वेगळी राहिली. आता एसी डब्यांचा समावेश झाल्याने अमृत भारत एक्स्प्रेसची भूमिका अधिक व्यापक होण्याची शक्यता आहे. अमृत भारत ३.० च्या पहिल्या ट्रेनसेटमध्ये २२ डबे असल्याची माहिती समोर आली आहे. त्यात १ फर्स्ट एसी, २ सेकंड एसी, ६ थर्ड एसी डबे तसेच ६ स्लीपर आणि ४ जनरल डबे राहणार आहेत. याशिवाय पॅन्ट्री, पॉवर कार आणि दिव्यांगजन-कम-गार्ड ब्रेक व्हॅनचा समावेश असणार आहे. ही रचना पाहता अमृत भारत ३.०मध्ये एसी आणि नॉन-एसी प्रवाशांचा समतोल साधण्याचा प्रयत्न दिसतो.
एसी प्रवास सर्वसामान्यांच्या बजेटमध्ये?
अमृत भारत ३.० समोर सर्वात मोठे आव्हान हेच आहे. एसी प्रवास सुविधा उपलब्ध करून देताना भाडे प्रीमियम रेल्वे गाडीच्या पातळीवर गेले तर या सेवेचा मूळ उद्देश काही प्रमाणात कमकुवत होऊ शकतो. उलट एसी-३ आणि एसी-२ चे भाडे सामान्य मध्यमवर्गीय प्रवाशांच्या आवाक्यात ठेवण्यात आले, तर ही सेवा मोठ्या प्रमाणावर लोकप्रिय होऊ शकते. विशेषतः उन्हाळ्यात आणि सणासुदीच्या काळात एसी प्रवासाची मागणी वाढते. अशा वेळी अमृत भारत ३.० सामान्य प्रवाशांसाठी महत्त्वाचा पर्याय ठरू शकतो. मात्र नव्या एसी श्रेणींचे अचूक भाडे अद्याप स्पष्ट झालेले नसल्याने सध्या या सुविधेची परवडणारी किंमत किती असेल, हे सांगणे घाईचे ठरेल. अमृत भारत ३.० मध्ये आधुनिक आसन-बर्थ रचना, उत्कृष्ट अंतर्गत सजावट, चार्जिंग सुविधा, सुरक्षा व्यवस्था, सुधारित स्वच्छतागृहे आणि प्रवाशांच्या सोयीसाठी आधुनिक उपकरणांचा वापर वाढवला जात आहे. त्यामुळे प्रवासाचा अनुभव जुन्या पारंपरिक एक्सप्रेस गाड्यांपेक्षा चांगला होण्याची शक्यता आहे.
प्रवाशांना नव्या बदलाचा काय फायदा?
लांब पल्ल्याच्या प्रवासात प्रवाशांना अनेक तास रेल्वेमध्ये राहावे लागते. त्यामुळे आसनांची रचना, झोपण्याची सुविधा, स्वच्छतागृहांची गुणवत्ता, प्रकाशयोजना, चार्जिंग पॉइंट आणि तापमान नियंत्रण या सुविधा महत्त्वाच्या ठरतात. अमृत भारत ३.० मध्ये या बाबींवर अधिक भर दिल्यास सामान्य प्रवाशांच्या प्रवासाचा अनुभव निश्चितच सुधारू शकतो. एकाच गाडीमध्ये जनरलपासून फर्स्ट एसीपर्यंत पर्याय उपलब्ध झाल्यामुळे प्रवाशांना त्यांच्या आर्थिक क्षमतेनुसार सुविधा निवडण्याचे स्वातंत्र्य मिळेल. त्यामुळे अमृत भारतची सामाजिक व्याप्ती वाढण्याची शक्यता आहे. अमृत भारत सेवेला मिळणारा प्रतिसाद हा या विस्तारामागे महत्त्वाचा घटक आहे. रेल्वेच्या अधिकृत माहितीनुसार, अमृत भारतमधील स्लीपर श्रेणीतील प्रवासी भराव १०० टक्क्यांपेक्षा जास्त राहिला आहे. यावरून या सेवेला मोठी मागणी असल्याचे दिसून येते. स्थलांतरित कामगार, विद्यार्थी, छोटे व्यावसायिक आणि कुटुंबांसह लांब पल्ल्याचा प्रवास करणाऱ्या प्रवाशांसाठी ही सेवा महत्त्वाची ठरू शकते.
१३० किमी वेगामुळे जलद प्रवास?
अमृत भारत एक्स्प्रेसमध्ये पुश-पुल तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यात आला आहे. त्यामुळे वेग वाढवणे आणि कमी करणे अधिक कार्यक्षम पद्धतीने शक्य होते. या गाड्यांचा कमाल वेग ताशी १३० किमीपर्यंत असू शकतो. मात्र कमाल वेग आणि प्रत्यक्ष प्रवासाचा वेग यात फरक असतो. अमृत भारतचा खरा फायदा प्रवाशांना तेव्हाच जाणवेल जेव्हा तिच्या मार्गावर थांबे, सिग्नलिंग, ट्रॅकची क्षमता आणि इतर गाड्यांची वाहतूक यांचे योग्य नियोजन केले जाईल. त्यामुळे अमृत भारत ३.० चे यश केवळ वेगवान वेगावर आणि एसी प्रवासावर नव्हे तर संपूर्ण ऑपरेशनल व्यवस्थेवर अवलंबून असेल. दिवाळी, छठपूजा, होळी, उन्हाळ्याच्या सुट्ट्या आणि इतर सणांच्या काळात लांब पल्ल्याच्या गाड्यांवर मोठी गर्दी असते. या काळात सामान्य आणि स्लीपर डब्यांवरील ताण वाढतो. एसी श्रेणीचा समावेश असलेल्या अमृत भारत ३.० मुळे प्रवाशांना आणखी एक पर्याय उपलब्ध होईल.
वंदे भारत आणि अमृत भारतमध्ये फरक काय?
भारतीय रेल्वेची वंदे भारत ही प्रीमियम प्रवासी सेवा आहे, तर अमृत भारत एक्स्प्रेसचा भर मोठ्या संख्येने सामान्य प्रवाशांना आधुनिक सुविधा देण्यावर आहे. त्यामुळे दोन्ही गाड्यांची थेट तुलना करण्यापेक्षा त्या वेगवेगळ्या प्रवासी वर्गांच्या गरजा कशा पूर्ण करतात, हे पाहणे अधिक योग्य ठरेल. वंदे भारतचा वेग, आधुनिकता आणि प्रीमियम अनुभव एका विशिष्ट प्रवासी वर्गाला आकर्षित करतो. त्याचवेळी अमृत भारतमध्ये जनरल आणि स्लीपरसोबत एसी श्रेणी उपलब्ध करून देण्याचा प्रयत्न अधिक व्यापक प्रवासी वर्गाला जोडण्याचा आहे. सध्या नव्या अमृत भारत एसी श्रेणींचे मार्गनिहाय भाडे, सर्व मार्गांची अंतिम यादी आणि नियमित सेवा सुरू होण्याच्या तारखेबाबत अधिकृत तपशील पूर्णपणे स्पष्ट झालेला नाही. त्यामुळे अत्यंत कमी तिकिटात वंदे भारतसारखा प्रवास, असा निष्कर्ष काढण्यापूर्वी रेल्वेकडून अधिकृत भाडे आणि सेवा तपशील जाहीर होण्याची प्रतीक्षा करणे आवश्यक आहे.
