विश्लेषण : ३० कोटी वर्षांमध्ये बदलच न झालेला प्राणी… काय आहेत हॉर्सशू खेकड्याची वैशिष्ट्ये?

३० कोटी वर्षे तस्सेच? 

सर्व सजीव दीर्घकाळ घडून आलेल्या भौतिक आणि रासायनिक प्रक्रियांद्वारे झालेल्या बदलातून निर्माण झालेले आहेत. हॉर्सशू खेकडे मात्र कोणत्याही बदलाविना आजही टिकून आहेत. मोठ्या प्रमाणात नामशेष होण्याच्या घटना या प्राण्याने सहन केल्या आहेत आणि संपूर्ण प्रक्रियेत उल्लेखनीयपणे अपरिवर्तित राहिले आहेत. अगदी नावाप्रमाणे घोड्याच्या पायाला लावण्यात येणाऱ्या नालेच्या आकाराचे हे खेकडे ३० कोटी वर्षांपासून पृथ्वीवर अस्तित्वात आहेत. या खेकड्यांमध्ये अजूनही सारखीच विस्तृत शरीर रचना, तेच वक्र कवच आणि तीच लांब अणकुचीदार शेपटी आहे. सुमारे ३० कोटी वर्षांपूर्वीच्या जीवाश्म पुराव्यांवरून असे दिसून येते की त्यांच्या मेंदूची रचनाही तशीच आहे. 

हॉर्सशू खेकड्याची वैशिष्ट्ये काय?

खेकड्यासारखे दिसणाऱ्या या प्राण्याला १० पाय असतात. खेकडा वर्गातील असले तरी शरीररचनेनुसार हा प्राणी सागरी विंचवाच्या अगदी जवळचा वाटतो. त्याचे मेंदू, हृदय, मुख आणि बरेचसे अवयव ‘व’ आकाराच्या कठीण कवचात संरक्षित असतात. त्याला एकूण १० नेत्र असून दोन संयुक्त नेत्र आहेत. घोड्याच्या नालेसारखे कठीण कवच, निळे रक्त, पुस्तक-कल्ले जे त्याला पाण्याबाहेरही श्वास घेण्यास मदत करतात. निळ्या रंगाचे त्याचे रक्त वैद्यकीय चाचण्यांसाठी खूप महत्त्वाचे आहे. त्याचे स्वरूप लाखो वर्षांपासून बदललेले नाही, म्हणून त्याला ‘जिवंत जीवाश्म’ म्हणून ओळखले जाते. 

निळ्या रक्ताचा हॉर्सशू अमूल्य?

हॉर्सशू खेकड्यांचा जीवाश्म इतिहास जितका आश्चर्यकारक आहे, तितकाच आधुनिक वैद्यकीय शास्त्रात त्याचे योगदान महत्त्वाचे आहे. या खेकड्यांमध्ये आपल्यासारखे लाल रक्त नसते, त्याऐवजी त्याचे रक्त स्पष्टपणे निळे असते. या प्राचीन निळ्या अमृताच्या आत संशोधकांनी अमेबोसाइट्स नावाच्या विशेष पेशी शोधल्या आहेत, ज्या बॅक्टेरियाच्या विषांवर असाधारण पद्धतीने प्रतिक्रिया देतात. विशेषतः, जेव्हा हे अमेबोसाइट्स धोकादायक एंडोटॉक्सिनचा सामना करतात, तेव्हा ते त्यांच्याभोवती गोठतात. हे एक आदिम रोगप्रतिकारक संरक्षण आहे, परंतु त्याचे प्रचंड व्यावहारिक मूल्य आहे. एखादी लस तयार करताना तिच्या सुरक्षिततेची चाचणी हॉर्सशू खेकड्यांचे रक्त वापरून केली जाते. करोनाच्या लशीच्या उत्पादनातही याचा मोलाचा वाटा आहे. 

या प्राण्याची उत्क्रांती का नाही?

‘३० कोटी वर्षांत बदललेला नाही’ या वाक्यामुळे हॉर्सशू खेकडे काळानुसार गोठलेले असतात, असा अर्थ होऊ शकतो, परंतु तसे नाही. हॉर्सशू खेकड्यांनी त्यांच्या पर्यावरणीय कोनाड्यांवर – वाळू, उथळ समुद्रतळ आणि दलदलीच्या खारफुटींवर – इतके प्रभावीपणे प्रभुत्व मिळवले आहे की नैसर्गिक निवडीने शेवटी मूलगामी बदलांपेक्षा स्थिरतेला प्राधान्य दिले आहे. ते कदाचित निवड स्थिर करण्याचे सर्वात मोठे जिवंत उत्क्रांतीवादी उदाहरण आहे. हिमयुग, समुद्रसपाटीतील बदल आणि मोठ्या प्रमाणात विलुप्त होण्याद्वारे हॉर्सशू खेकड्याची रचना स्पर्धात्मक राहिली आहे, जी ते किती चांगले कार्य करते हे सिद्ध करते. याचा अर्थ असा नाही की ३० कोटी वर्षांपासून त्यांच्यामध्ये आनुवंशिकदृष्ट्या काहीही बदललेले नाही. आधुनिक जीनोमिक संशोधनातून हॉर्सशू खेकड्यांच्या वंशात प्राचीन संपूर्ण-जीनोमची पुनरावृत्ती आणि पुनर्रचना दिसून येते, जी दीर्घकाळ जगणाऱ्या प्रजातींमध्ये सामान्यतः दिसून येते.