व्हिएतनाममध्ये २००० वर्षांपूर्वी होती नि आजही आहे… काळ्या दातांची फॅशन! कुठे आढळले पुरावे?

दात काळे करण्याची प्रथा

व्हिएतनामच्या काही भागांत चमकदार काळे दात सौंदर्याचे एक उच्च मानक मानले जाते. दात काळे करणे ही आग्नेय आशियातील अनेक वांशिक गटांमध्ये, उदा. व्हिएतनाम, जपान, मलेशिया आणि दक्षिण चीनमधील जुन्या प्रथांपैकी एक आहे. व्हिएतनाममध्ये किन्ह लोकांव्यतिरिक्त, थाई, सी ला, ताई आणि दाओ यांसारखे इतरही अनेक वांशिक गटांमध्ये ही प्रथा पाळली जाते. चमकदार काळे दात मिळविण्यासाठी सुपारी खाण्याव्यतिरिक्त अनेक गुंतागुंतीच्या रंगवण्याच्या प्रक्रियेतून जावे लागत असे. परंपरेनुसार, काळे दात हे केवळ महिलांसाठीच नव्हे तर पुरुषांसाठीदेखील सौंदर्याचे मानक होते. केवळ सामान्य लोकांमध्येच नाही तर प्रतिष्ठित व्यक्ती आणि राजघराण्यांमध्येही कृष्ण दंतपंक्ती लोकप्रिय होती.

प्रथा प्राचीन आहे का?

व्हिएतनाममध्ये सापडलेल्या २००० वर्षे जुन्या कवट्या आणि मानवी सांगाडे यांचा अभ्यास केल्यानंतर शास्त्रज्ञांच्या असे लक्षात आले की, दात काळे करण्याची प्रथा प्राचीन आहे. २००० वर्षे जुन्या कवटीच्या अभ्यासात, पुरातत्त्वशास्त्रज्ञांना असे आढळून आले की लोखंड हा दात काळे रंगवणारा प्राथमिक घटक होता. प्राचीन लोक मुबलक लोह संसाधनांचा वापर करून त्यांचे मोत्यासारखे पांढरे दात काळे रंगवत असत. पुरातत्त्वशास्त्रज्ञांनी उत्तर व्हिएतनामच्या रेड रिव्हर डेल्टामधील डोंग झा येथील पुरातत्त्वीय स्थळाचे सांगाडे तपासले. डोंग झा येथील वस्ती लोहयुगात (५५० इ.स.पूर्व ते इ.स. ५०) वसलेली होती. या ठिकाणी अद्वितीय दंतरंग असलेले असंख्य सांगाडे होते. हजारो वर्षांपूर्वी लोकांनी त्यांचे दात कसे रंगवले हे शोधण्यासाठी, संशोधकांनी विविध तंत्रांचा वापर करून अभ्यास केला.

प्राचीन काळी दात काळे कसे करत?

हजारो वर्षांपूर्वी लोकांनी त्यांचे दात कसे रंगवले हे शोधण्यासाठी, संशोधकांनी सांगाड्यांवर रासायनिक प्रक्रिया केली. त्यांनी एक्स-रे फ्लोरोसेन्स वापरून दाताच्या मुलामा चढवण्याच्या रंगीत भागांना लक्ष्य केले, जे नमुन्याद्वारे उत्सर्जित होणाऱ्या क्ष-किरणांचे रासायनिक रचना दर्शविण्याकरिता मोजले जाते. शास्त्रज्ञांना त्यावेळी लोह ऑक्साईडचे उच्च प्रमाण आढळले. त्यानंतर त्यांनी एनर्जी डिस्पर्सिव्ह स्पेक्ट्रोमेट्री (SEM-EDS) वापरून स्कॅनिंग इलेक्ट्रॉन मायक्रोस्कोपी वापरली. यामुळै नमुन्यातील रासायनिक घटकांचे वैशिष्ट्यपूर्ण एक्स-रे तयार केले जातात. संशोधकांना आढळले की डोंग झा मधील रंगीत प्राचीन इनॅमल नमुने लोह आणि सल्फरसाठी सकारात्मक होते. म्हणजेच दात काळे करण्यासाठी लोह क्षारांचा वापर केला गेला, असे ऑस्ट्रेलिया नॅशनल युनिव्हर्सिटीचे पुरातत्त्वशास्त्रज्ञ यू झांग यांनी सांगितले.

आजकाल, दात काळे करण्यासाठी वनस्पतिजन्य पदार्थांचा वापर केला जातो. पण प्राचीन काळी दात काळे करण्याची एक खास प्रक्रिया होती. आग्नेय आशियातील लोकांमध्ये हजारो वर्षांपासून सुपारी चघळणे लोकप्रिय आहे. सुपारी चघळल्यामुळे कालांतराने व्यक्तीचे दात आणि हिरड्या लाल किंवा लालसर- तपकिरी रंगाच्या होतात. परंतु टॅनिक ॲसिड आणि लोह क्षार एक केले जातात आणि ते हवेच्या संपर्कात येतात, तेव्हा ते गडद काळा रंग तयार करतात. प्राचीन काळी दात काळे करण्याच्या प्रक्रियेत तीव्र गडद रंग मिळविण्यासाठी लोह-टॅनिन मिश्रणाचा वापर केला जायचा. या प्रक्रियेला अनेक दिवस किंवा आठवडे लागायचे. परंतु एकदा ही प्रक्रिया पूर्ण झाल्यानंतर, व्यक्तीचे दात आयुष्यभर काळे राहत असे. परंतु त्यांची चमक टिकवून ठेवण्यासाठी दर काही वर्षांनी टच-अप करावे लागत होते. व्हिएतनाममधील काही भागांत ही पद्धत अजूनही पाळली जाते, असे झांग यांनी सांगितले.

आधुनिक काळात पद्धती बदलल्या?

चमकदार काळे दात असलेल्या व्हिएतनामी महिला कालांतराने बदलल्या आहेत. १९व्या शतकाच्या अखेरीस फ्रेंचांनी व्हिएतनाम ताब्यात घेतले, त्यावेळी व्हिएतनामील लोकांना त्यांच्या काळ्या दातांचा अभिमान होता. तथापि २० व्या शतकाच्या दिशेने, विशेषतः महायुद्धानंतर व्हिएतनाममध्ये तीव्र सामाजिक परिवर्तन झाले. अनेक महिलांनी पांढऱ्या दातांना प्राधान्य देण्याच्या नवीन ट्रेंडचे अनुसरण केले; काहींनी तर महिलांच्या मताधिकार आणि देशाच्या स्वातंत्र्यासारख्या सामाजिक सुधारणांमध्ये सहभागी होणाऱ्या आधुनिक महिला बनण्यासाठी रंगविण्यासाठी बराच वेळ आणि मेहनत खर्च केलेले काळे दातही काढून टाकले. १९४५ पासून आतापर्यंत ही परंपरा नाहीशी झालेली दिसते. सध्या वयाची सत्तरी गाठलेल्या महिलांमध्येच काळे दात राखण्याची प्रथा दिसून येते.