Pompeii Mortar Man: पॉम्पेईतील २००० वर्षांपूर्वीच्या ‘मोर्टार मॅन’चा चेहरा प्रथमच जगासमोर; AI मुळे कसा शक्य झाला ऐतिहासिक चमत्कार?

कोण होता हा ‘मोर्टार मॅन’?

पॉम्पेई शहराच्या तटबंदीबाहेर, ‘पोर्टा स्टॅबिया’ या प्राचीन स्मशानभूमीच्या परिसरात उत्खनन सुरू असताना संशोधकांना दोन मानवी सांगाडे सापडले. यातील एका वृद्धाची अवस्था पाहून संशोधकही हेलावून गेले. आकाशातून तप्त लाव्हा, दगड आणि राखेचा पाऊस पडत असताना, स्वतःचा बचाव करण्यासाठी त्या वृद्धाने मातीचे एक जड पात्र (Mortar) एखाद्या ढालीप्रमाणे आपल्या डोक्यावर धरले होते. मृत्यू समोर उभा असताना त्याने केलेल्या याच केविलवाण्या प्रयत्नामुळे त्याला ‘मोर्टार मॅन’ हे नाव देण्यात आले. त्याच्या अवशेषांजवळ एक छोटा तेलाचा दिवा, हातातील लोखंडी अंगठी आणि १० कांस्य नाणी सापडली. या वस्तू केवळ त्याच्या अखेरच्या क्षणांतील संघर्षाची साक्ष देत नाहीत, तर दोन हजार वर्षांपूर्वीच्या त्या सामान्य माणसाच्या दैनंदिन जीवनाचा आणि त्याच्या गरिबी-श्रीमंतीचा आरसाही आपल्यासमोर धरतात.

तंत्रज्ञानाची किमया: हाडांपासून मानवी चेहऱ्यापर्यंतचा प्रवास

पुरातत्वशास्त्र आणि आधुनिक तंत्रज्ञान यांचा एक अद्भूत संगम या प्रकल्पात पाहायला मिळतो. ‘युनिव्हर्सिटी ऑफ पादुआ’ आणि ‘पॉम्पेई आर्किओलॉजिकल पार्क’ यांनी संयुक्तपणे हा ऐतिहासिक प्रयोग यशस्वी केला. विशेष म्हणजे, हा केवळ एखादा काल्पनिक फोटो नसून पूर्णपणे शास्त्रीय पुराव्यांवर आधारलेली एक डिजिटल कलाकृती आहे. ही प्रक्रिया प्रामुख्याने तीन टप्प्यांत पार पडली:

१. कौशल्यपूर्ण डेटा संकलन: संशोधकांनी त्या व्यक्तीच्या कवटीचे आणि हाडांचे अत्यंत सूक्ष्म सर्वेक्षण केले. त्याच्या हाडांच्या रचनेवरून त्याचे वय, त्या काळातील आहार आणि एकूण शारीरिक ठेवण याचा शास्त्रोक्त अंदाज वर्तवण्यात आला.

२. AI ची किमया: या प्रक्रियेत ‘आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स’ची भूमिका मोलाची ठरली. AI अल्गोरिदमच्या मदतीने हाडांवरील स्नायूंची संभाव्य जाडी, त्वचेचा पोत आणि वयोमानानुसार चेहऱ्यावर येणाऱ्या सुरकुत्या यांचे अचूक गणित मांडले गेले.

३. हुबेहूब डिजिटल पुनर्रचना: प्रगत फोटो एडिटिंग आणि ‘थ्री-डी’ मॉडेल्सच्या साहाय्याने एक असा जिवंत चेहरा साकारण्यात आला, जो आपल्याला थेट दोन हजार वर्षांपूर्वीच्या त्या रोमन नागरिकाच्या नजरेला नजर भिडवण्यास भाग पाडतो. त्याच्या डोळ्यांतील ती भीती आणि शेवटच्या क्षणी जगण्यासाठी केलेली केविलवाणी धडपड या डिजिटल चित्रातून जणू जिवंत होऊन समोर येते.

इतिहासाकडे पाहण्याचा नवा दृष्टिकोन

पॉम्पेई पार्कचे संचालक गॅब्रिएल झुचट्रिएगेल यांच्या मते, “पुरातत्वशास्त्रात आता इतक्या मोठ्या प्रमाणावर माहिती उपलब्ध झाली आहे की, तिचे अचूक विश्लेषण करण्यासाठी ‘आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स’ची मदत घेणे ही काळाची गरज ठरली आहे.” हा प्रयोग केवळ तांत्रिक कुतूहल शमवण्यासाठी नसून, इतिहासाच्या पानांमध्ये हरवलेल्या एका अनामिक अस्तित्वाला ‘मानवी चेहरा’ देण्यासाठी आहे.

हाडामांसाचा माणूस

खरे तर, जेव्हा आपण एखादा सांगाडा पाहतो, तेव्हा तो आपल्यासाठी केवळ एक ‘पुरावा’ किंवा ‘अवशेष’ असतो. मात्र, जेव्हा त्याच हाडांच्या सांगाड्याला तंत्रज्ञानामुळे चेहरा लाभतो, तेव्हा तो आपल्यासारखाच एक हाडामांसाचा ‘माणूस’ म्हणून समोर येतो. या अशा प्रयोगांमुळेच इतिहासातील भीषण दुर्घटनांकडे पाहण्याची आपली दृष्टी अधिक मानवीय आणि संवेदनशील होते.

वेसुव्हियसचा तो थरार आणि प्लिनीचा पुरावा

इतिहासकार वर्षानुवर्षे मानत होते की, ही दुर्घटना २४ ऑगस्ट रोजी घडली. मात्र, उत्खननात सापडलेली शरद ऋतूतील फळे आणि लोकांच्या अंगावरील जाड कपडे पाहता, ही घटना ऑक्टोबरच्या अखेरीस घडली असावी, असा नवा निष्कर्ष आता काढण्यात आला आहे.

रोमन लेखक ‘प्लिनी द यंगर’ (Pliny the Younger) याने या घटनेचे डोळ्यांनी पाहिलेले वर्णन लिहून ठेवले आहे. त्याने या राखेच्या ढगाची तुलना एका विशाल ‘पाईन’ वृक्षाशी केली होती. पहिल्या टप्प्यात आकाशातून दगडांचा पाऊस पडला (ज्यापासून वाचण्यासाठी मोर्टार मॅनने प्रयत्न केला) आणि दुसऱ्या टप्प्यात तप्त वायू आणि धुळीच्या प्रचंड वेगाने (Pyroclastic flows) शहराला कवेत घेतले. या उष्णतेचा वेग ताशी १८० मैल इतका होता, ज्यामुळे लोकांना सावरण्याची संधीही मिळाली नाही.

AI आणि पुरातत्वशास्त्राचे भविष्य

‘मोर्टार मॅन’चा हा डिजिटल अवतार एका नव्या युगाची सुरुवात आहे. यामुळे:

• शिक्षण: विद्यार्थ्यांना आणि पर्यटकांना इतिहास केवळ पुस्तकातून वाचण्यापेक्षा ‘अनुभवता’ येईल.
• संवर्धन: प्राचीन अवशेषांचे डिजिटल जतन करणे सोपे होईल.
• संशोधन: मानवी उत्क्रांती आणि प्राचीन लोकांच्या जीवनशैलीबद्दल अधिक अचूक माहिती मिळेल.

पॉम्पेईच्या त्या राखेखाली गाडलेली ही केवळ एक व्यक्ती नव्हती, तर ते एक चालतेबोलते आयुष्य होते. आज २००० वर्षांनंतर विज्ञानाने त्या व्यक्तीला पुन्हा एकदा जगासमोर आणले आहे. ‘मोर्टार मॅन’चा हा चेहरा आपल्याला आठवण करून देतो की, काळाच्या ओघात सर्व काही नष्ट होत असले, तरी मानवी अस्तित्वाच्या खुणा आणि विज्ञानाची झेप कशालाही बांधिल नसते. तंत्रज्ञानामुळे आज आपण इतिहासाच्या डोळ्यात डोळे घालून पाहू शकत आहोत, हेच या शोधाचे सर्वात मोठे यश आहे.