Asha Bhosle Death Multi-Organ Failure: आपल्या चिरतरूण आवाजाने संगीत विश्वाला भुरळ घालणाऱ्या ज्येष्ठ गायिका आशा भोसले यांचे रविवारी वयाच्या ९२ व्या वर्षी ‘मल्टी-ऑर्गन फेल्युअर’मुळे (अनेक अवयव निकामी झाल्यामुळे) निधन झाले, अशी माहिती डॉ. प्रतीत समदानी (ब्रीच कँडी) यांनी पीटीआयला (PTI) दिली. यापूर्वी त्यांची नात जनाई भोसले (Zanai Bhosle) हिने एका पोस्टच्या माध्यमातून, छातीतील संसर्ग आणि प्रचंड थकवा यामुळे शनिवारी संध्याकाळी आशा भोसले यांना ब्रीच कँडी रुग्णालयात दाखल करण्यात आल्याची माहिती दिली होती.
वयाच्या ९२ व्या वर्षीही आपल्या जादुई आवाजाने सर्वांना मंत्रमुग्ध करणाऱ्या आशाजींच्या मृत्यूचे कारण ‘मल्टी-ऑर्गन फेल्युअर’ (Multi-Organ Failure) असल्याची माहिती रुग्णालयातर्फे देण्यात आली. त्याच पार्श्वभूमीवर “केवळ हृदयविकाराच्या झटक्याने शरीरातील इतर अवयव एकदम निकामी होतात का?” किंवा “याचा वयाशी काय संबंध?” या प्रश्नांचा घेतलेला हा वैद्यकीय आढावा महत्त्वाचा ठरावा.
हृदय: शरीराच्या यंत्रणेचे मुख्य इंजिन
मानवी शरीर हे एका अत्यंत गुंतागुंतीच्या यंत्रासारखे आहे. मानवी शरीरात हृदय हे मुख्य ‘पंपिंग स्टेशन’ किंवा ‘इंजिन’ म्हणून कार्य करते. फुफ्फुसांकडून घेतलेले शुद्ध ऑक्सिजनयुक्त रक्त शरीराच्या प्रत्येक पेशीपर्यंत पोहोचवणे, हे हृदयाचे मुख्य काम आहे. जेव्हा आपण चालतो, बोलतो किंवा विचार करतो, तेव्हा आपल्या मेंदूपासून पायाच्या नखापर्यंतच्या प्रत्येक भागाला ऊर्जेसाठी रक्ताची गरज असते.
‘मल्टी-ऑर्गन फेल्युअर’ची पहिली पायरी
एखाद्या व्यक्तीला हृदयविकाराचा झटका (Heart Attack) आल्यावर हृदयाच्या स्नायूंना रक्त पुरवणारी धमनी (Coronary Artery) अचानक ब्लॉक होते. यामुळे हृदयाचा एक भाग निकामी होतो. जर हा झटका मोठा असेल, तर हृदयाची ‘पंपिंग क्षमता’ वेगाने कमी होते. रक्ताभिसरण विस्कळीत होणे हीच ‘मल्टी-ऑर्गन फेल्युअर’ची पहिली पायरी ठरते. परंतु, मल्टी-ऑर्गन फेल्युअरची कारणे अनेक असतात हेही इथे लक्षात ठेवणे गरजेचे आहे; फक्त heart attack हे एकमेव कारण आहे असे नाही. गंभीर संसर्ग, sepsis, major trauma, pancreatitis इत्यादीमुळेही मल्टी-ऑर्गन फेल्युअर होऊ शकते.
कार्डिओजेनिक शॉक
हृदयविकाराच्या झटक्यानंतर उद्भवणारी सर्वात गंभीर स्थिती म्हणजे ‘कार्डिओजेनिक शॉक’ (Cardiogenic Shock). या स्थितीत हृदय इतके कमकुवत असते की, त्यावेळी शरीराच्या किमान गरजा पूर्ण करण्यासाठी देखील ते पुरेसे रक्त पंप करू शकत नाही, असे डॉक्टर्स सांगतात.
“मल्टी-ऑर्गन फेल्युअर ही एका रात्रीत घडणारी प्रक्रिया नाही, तर ती एका ‘कॅस्केड इफेक्ट’ (Cascade Effect) सारखी असते. जेव्हा हृदय निकामी होते, तेव्हा शरीर ‘बॅटल मोड’ मध्ये जाते. रक्तदाब प्रचंड कमी झाल्यामुळे शरीरातील सर्वात महत्त्वाचे अवयव मेंदू, मूत्रपिंड आणि यकृत यांना रक्ताचा दुष्काळ जाणवू लागतो. यालाच आपण ‘हाइपो-परफ्युजन’ (Hypoperfusion) म्हणतो, जे अवयव निकामी होण्याचे मुख्य कारण ठरते,”असे मत तज्ज्ञ व्यक्त करतात.
डॉ. सुभास चंद्र, (Chairman, Cardiology, Max Super Speciality Hospital), यांनी The Indian Express ला दिलेल्या मुलाखतीत म्हटले आहे की, “हृदय निकामी होणे (Heart Failure) याचा अर्थ असा की, हृदयाची पंपिंग करण्याची शक्ती सामान्य पातळीपेक्षा कमी झाली आहे. या स्थितीत, रक्त हृदय आणि शरीरातून संथ गतीने वाहते आणि हृदयातील दाब वाढतो. परिणामी, शरीराच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी हृदय पुरेसा ऑक्सिजन आणि पोषक घटक पंप करू शकत नाही. यामुळे शरीरातील महत्त्वाच्या अवयवांना जसे की मूत्रपिंड (Kidney), यकृत (Liver) आणि मेंदू (Brain) यांना होणारा रक्तपुरवठा खंडित होतो किंवा धोक्यात येतो.”
एकामागून एक अवयव निकामी होण्याचा क्रम (The Domino Effect)
जेव्हा रक्ताचा दाब (Blood Pressure) अत्यंत कमी होतो, तेव्हा शरीर आपला उरलासुरला रक्तपुरवठा मेंदू आणि हृदयाकडे वळवण्याचा प्रयत्न करते. अशा वेळी इतर अवयवांचा बळी दिला जातो.
अ) मूत्रपिंड (Kidneys)-पहिले लक्ष्य
मूत्रपिंड हे रक्तातील विषारी घटक गाळण्याचे काम करतात. मूत्रपिंडांना योग्यरीतीने काम करण्यासाठी पुरेसा रक्तपुरवठा आवश्यक असतो. रक्ताचा ओघ कमी होताच मूत्रपिंड काम करणे थांबवतात (Acute Kidney Injury). यामुळे रक्तातील ‘क्रिएटीनिन’ आणि ‘युरिया’ सारखे विषसमान घातक पदार्थ वाढू लागतात.
ब) यकृत (Liver)- चयापचय प्रक्रिया ठप्प
यकृताला ‘शॉक लिव्हर’चा (Shock Liver) सामना करावा लागतो. ऑक्सिजनअभावी यकृताच्या पेशी मृत होण्यास सुरुवात होते. यकृत निकामी झाल्यामुळे रक्ताची गुठळी होण्याची क्षमता कमी होते आणि शरीरात अंतर्गत रक्तस्त्रावाचा धोका वाढतो.
क) फुफ्फुसे (Lungs)- श्वास कोंडणे
जेव्हा हृदय रक्ताला पुढे ढकलू शकत नाही, तेव्हा ते रक्त मागे फुफ्फुसांमध्ये साचू लागते. याला ‘पल्मोनरी इडेमा’ म्हणतात. यामुळे फुफ्फुसांमध्ये हवा जाण्याऐवजी पाणी साचते आणि रुग्णाला व्हेंटिलेटरची गरज लागते.
ड) मेंदू (Brain)
मेंदूला काही सेकंद जरी रक्त मिळाले नाही, तरी शुद्ध हरपते. दीर्घकाळ रक्तपुरवठा न मिळाल्यास मेंदू कायमचा निकामी होऊ शकतो.
संसर्ग (Infection) आणि ‘सायटोकाईन स्टॉर्म’
आशा भोसले यांना सुरुवातीला छातीचा संसर्ग (Chest Infection) होता. तज्ज्ञ सांगतात की, वृद्धापकाळात संसर्ग हा हृदयासाठी सर्वात मोठा शत्रू असतो. जेव्हा शरीरात संसर्ग असतो, तेव्हा फुफ्फुसांवर ताण येतो आणि रक्तातील ऑक्सिजन कमी होतो. या कमतरतेची भरपाई करण्यासाठी हृदय जास्त वेगाने धडधडू लागते.
या प्रक्रियेत शरीर ‘सायटोकाईन्स’ (Cytokines) नावाचे दाहक घटक सोडते. हे घटक जंतूंशी लढण्यासाठी असतात, पण अतिप्रमाणात निर्माण झाल्यावर ते स्वतःच्याच पेशींवर हल्ला करू लागतात. याला ‘सिस्टिमिक इन्फ्लेमेटरी रिस्पॉन्स’ (SIRS) म्हणतात. यामुळे आधीच कमकुवत असलेले हृदय आणि इतर अवयव पूर्णपणे कोलमडतात.
वयाचा प्रभाव आणि ‘रिझर्व्ह कपॅसिटी’
वृद्धापकाळात शरीरात ‘रिझर्व्ह कपॅसिटी’ किंवा ‘बॅकअप’ अतिशय कमी असतो. तरुण व्यक्तीचे शरीर एखाद्या धक्क्यातून सावरण्यासाठी जास्त वेळ देऊ शकते, परंतु वृद्ध रुग्णांच्या बाबतीत, एका अवयवावरील ताण हा दुसऱ्या अवयवाला सावरण्याची संधीच देत नाही.
आपल्यासाठी धडा काय? (प्रतिबंधात्मक उपाय)
मल्टी-ऑर्गन फेल्युअर टाळण्यासाठी ‘वेळ’ हा सर्वात मोठा घटक आहे. डॉक्टरांच्या मते खालील गोष्टी जीवदान देऊ शकतात:
- गोल्डन आवर (Golden Hour): हृदयविकाराचा झटका आल्यानंतरचा पहिला तास हा सर्वात महत्त्वाचा असतो. या काळात उपचार मिळाले, तर रक्तदाब नियंत्रित करून अवयवांचे नुकसान टाळता येते.
- सूक्ष्म लक्षणांकडे लक्ष द्या: केवळ छातीत दुखणे म्हणजे हृदयविकार नव्हे. धाप लागणे, अचानक येणारा थंड घाम, जबडा किंवा डावा हात दुखणे आणि प्रचंड थकवा जाणवणे ही लक्षणे ओळखा.
- वृद्धांची काळजी: घरातील वृद्ध व्यक्तींना संसर्ग (Infection) झाल्यास त्याकडे दुर्लक्ष करू नका. कारण संसर्ग हा हृदयासाठी घातक ठरू शकतो.
- नियमित तपासणी: मधुमेह आणि उच्च रक्तदाब हे ‘सायलेंट किलर्स’ आहेत. हे आजार अवयवांना आतून पोकळ करतात, त्यामुळे संकटकाळी शरीर साथ देत नाही.
एकूणच, हृदयविकाराचा मोठा झटका झाल्यानंतर हृदयाची पंपिंग क्षमता कमी झाल्यावर cardiogenic shock चा धोका निर्माण होऊ शकतो. या अवस्थेत शरीरातील अवयवांना पुरेसा रक्तपुरवठा आणि ऑक्सिजन मिळत नाही. त्यामुळे मूत्रपिंड, यकृत, फुफ्फुसे आणि मेंदू यांसह अनेक अवयव बिघडू शकतात. त्याच वेळी chest infection, sepsis, कमी ऑक्सिजन आणि वृद्धापकाळातील कमी physiologic reserve यामुळे स्थिती आणखी गंभीर होऊ शकते.
आशा भोसले यांचे जाणे ही एक न भरून निघणारी हानी आहे. त्यांच्या जाण्याने भारतीय इतिहासातील एक संगीतपर्व काळाच्या पडद्याआज गेले आहे. महत्त्वाची बाब म्हणजे आजही ‘मल्टी-ऑर्गन फेल्युअर’ हे विज्ञानापुढील मोठे आव्हान आहे. म्हणूनच, “हृदय जपले, तरच शरीर जपले जाईल” हे सूत्र कायम लक्षात ठेवणे गरजेचे आहे.
