Benefits and side effects of Ashwagandha: अश्वगंधा (Withania somnifera) ही भारतातील अत्यंत प्राचीन आणि महत्त्वाची औषधी वनस्पती आहे. ‘आयुर्वेदात राजा’ मानली जाणारी ही वनस्पती गेल्या ३००० वर्षांहून अधिक काळ भारतीय चिकित्सा पद्धतीत वापरली जात आहे. मात्र, अलीकडेच भारतीय अन्न सुरक्षा आणि मानक प्राधिकरणाने (FSSAI) अश्वगंधाच्या पानांच्या वापरावर बंदी घातल्याने आरोग्य आणि उद्योग क्षेत्रात मोठी चर्चा सुरू झाली आहे. ही बंदी नेमकी का आहे आणि अश्वगंधेचे नेमके फायदे-तोटे काय आहेत, याचा आढावा घेणे आवश्यक आहे.

१. अश्वगंधा म्हणजे काय?

अश्वगंधा ही एक छोटी, सदाबहार वनस्पती आहे. ‘अश्व’ (घोडा) आणि ‘गंधा’ (सुहास) या दोन शब्दांपासून हे नाव तयार झाले आहे; कारण या वनस्पतीचा वास घोड्याच्या घामासारखा येतो आणि असे मानले जाते की, याचे सेवन केल्याने घोड्यासारखी शक्ती आणि उत्साह प्राप्त होतो.

वनस्पतीची वैशिष्ट्ये:

१ उगम: भारत, मध्य पूर्व आणि आफ्रिकेतील काही भागांत ही वनस्पती आढळते.
२ प्रकार: याला 'इंडियन ज्युजुबे' किंवा 'विंटर चेरी' असेही म्हणतात.
३ वापर: आयुर्वेदिक ग्रंथांनुसार, ही एक 'रसायन' औषधी आहे, जी दीर्घायुष्य आणि पुनरुज्जीवनासाठी वापरली जाते.
हेही वाचा

२. FSSAI ची बंदी आणि आयुष मंत्रालयाचे धोरण

एप्रिल (२०२६) महिन्यात FSSAI ने एक महत्त्वपूर्ण आदेश जारी केला. यानुसार, आरोग्य पूरक आहार (Wellness Supplements) मध्ये अश्वगंधाच्या पानांचा (Leaves) किंवा त्यांच्या अर्काचा वापर करण्यास सक्त मनाई करण्यात आली आहे.

बंदीचे मुख्य पैलू:

१ केवळ मुळांना परवानगी: FSSAI ने स्पष्ट केले आहे की, केवळ अश्वगंधाच्या मुळांचा (Roots) वापर करणे कायदेशीर आहे.
२ कडक देखरेख: राज्य प्राधिकरणांना आदेश दिले आहेत की, जे उत्पादक पानांचा वापर करत आहेत त्यांच्यावर कायदेशीर कारवाई करावी.
३ लेबलिंग: उत्पादकांना आता त्यांच्या उत्पादनावर स्पष्टपणे नमूद करावे लागेल की त्यांनी वनस्पतीच्या कोणत्या भागाचा वापर केला आहे.

३. बंदी का घालण्यात आली? (वैज्ञानिक आणि पारंपरिक कारणे)

अश्वगंधाच्या पानांवर बंदी घालण्यामागे काही ठोस कारणे आहेत:

अ) पारंपरिक आयुर्वेदाचा आधार:

प्राचीन आयुर्वेदिक ग्रंथांमध्ये (उदा. चरकसंहिता, सुश्रुतसंहिता) अश्वगंधाचे सेवन करताना प्रामुख्याने ‘मुळांच्या’ चूर्णाचा किंवा अर्काचा वापर करण्याचा सल्ला देण्यात आला आहे. पानांचा वापर अंतर्गत सेवनासाठी (Internal Consumption) कुठेही स्पष्टपणे सांगितलेला नाही.

ब) सुरक्षितता डेटाचा अभाव:

पानांचे मानवी शरीरावर होणारे दीर्घकालीन परिणाम काय आहेत, याबद्दल पुरेसा वैज्ञानिक डेटा उपलब्ध नाही. जोपर्यंत एखादा घटक सुरक्षित असल्याचे सिद्ध होत नाही, तोपर्यंत त्याचा आहारात वापर करणे धोकादायक ठरू शकते.

क) ‘विथाफेरिन-ए’ (Withaferin-A) चा धोका:

अलीकडील संशोधनानुसार, अश्वगंधाच्या पानांमध्ये ‘विथाफेरिन-ए’ नावाचे संयुग मुळांच्या तुलनेत खूप जास्त प्रमाणात असते. हे संयुग उच्च मात्रेत घेतल्यास यकृताला (Liver) गंभीर इजा पोहोचवू शकते. यामुळे यकृत निकामी होण्याचा धोका वाढतो.

हेही वाचा

४. अश्वगंधाच्या मुळांचे आरोग्यदायी फायदे

पानांवर बंदी असली तरी, मुळांपासून बनवलेली औषधे अत्यंत गुणकारी मानली जातात. त्यांचे प्रमुख फायदे खालीलप्रमाणे आहेत:

१ तणावमुक्ती (Stress Management): अश्वगंधा शरीरातील 'कोर्टिसोल' (Cortisol) या स्ट्रेस हार्मोनची पातळी कमी करण्यास मदत करते.
२ झोप सुधारणे: ज्यांना निद्रानाशाचा त्रास आहे, त्यांच्यासाठी हे एक नैसर्गिक वरदान आहे.
३ स्नायूंची वाढ: जिम किंवा व्यायाम करणाऱ्यांसाठी स्नायूंची ताकद आणि रिकव्हरी वाढवण्यासाठी हे उपयुक्त आहे.
४ प्रजनन क्षमता: पुरुषांमध्ये टेस्टोस्टेरॉनची पातळी सुधारण्यासाठी आणि प्रजनन क्षमता वाढवण्यासाठी याचा वापर होतो.
५ स्मरणशक्ती: मेंदूच्या पेशींचे संरक्षण करून एकाग्रता आणि स्मरणशक्ती वाढवण्यास मदत करते.

५. कोणी टाळावे आणि दुष्परिणाम काय?

अश्वगंधा जरी नैसर्गिक असली तरी ती सर्वांसाठी सुरक्षित नाही. खालील व्यक्तींनी याचे सेवन टाळावे:

१ गर्भवती महिला: ऐतिहासिकदृष्ट्या अश्वगंधा गर्भपाताशी संबंधित असल्याचे मानले जाते, त्यामुळे गरोदरपणात हे घेऊ नये.
२ थायरॉईड आणि ऑटोइम्यून आजार: ज्यांना थायरॉईडची समस्या आहे किंवा ज्यांचे शरीर स्वतःच्याच पेशींवर हल्ला करते (Autoimmune diseases), त्यांनी वैद्यकीय सल्ल्याशिवाय हे घेऊ नये.
३ औषधांशी संवाद: जर तुम्ही मधुमेह, उच्च रक्तदाब किंवा झोपेच्या गोळ्या घेत असाल, तर अश्वगंधा या औषधांच्या गुणांवर परिणाम करू शकते.
४ दुष्परिणाम: अतिसेवनामुळे पोट बिघडणे, मळमळणे, जुलाब आणि सुस्ती येणे यांसारखे सौम्य दुष्परिणाम दिसू शकतात.

६. उद्योगावर होणारा परिणाम

FSSAI च्या या निर्णयाचा भारतातील मोठ्या कंपन्यांवर परिणाम होणार आहे. हिमालय वेलनेस, डाबर इंडिया, पतंजली आयुर्वेद, बैद्यनाथ आणि झंडू यांसारख्या कंपन्या अनेक ‘अश्वगंधा बेस’ उत्पादने विकतात.
उत्पादन बदल: ज्या उत्पादनांमध्ये पानांचा अर्क वापरला जात होता, त्यांना आता आपली ‘फॉर्म्युलेशन’ बदलावी लागतील.किंमत वाढ: अश्वगंधाची मुळे महाग असतात आणि पाने स्वस्त असतात. त्यामुळे पानांवर बंदी आल्याने उत्पादनाचा खर्च वाढू शकतो, ज्याचा बोजा ग्राहकांवर पडेल.

७. भारतातील लागवड आणि जागतिक बाजारपेठ

  • भारतात अश्वगंधाची लागवड मोठ्या प्रमाणावर केली जाते.
  • प्रमुख राज्ये: मध्य प्रदेश (५००० हेक्टरहून अधिक), राजस्थान, गुजरात, महाराष्ट्र, उत्तर प्रदेश, पंजाब आणि हरियाणा.
  • क्षेत्रफळ: भारतात सुमारे १०,७८० हेक्टर जमिनीवर याची लागवड होते.
हेही वाचा

जागतिक स्तरावर अश्वगंधा:

अमेरिका आणि युरोपमध्ये अश्वगंधा ‘सुपरफूड’ म्हणून लोकप्रिय होत आहे. तिथे हे गमीज (Gummies), कॅप्सूल, चहा आणि आरोग्यदायी पेयांच्या स्वरूपात विकले जाते. भारतीय नियमांमुळे जागतिक बाजारपेठेतही ‘भारतीय अश्वगंधा’च्या गुणवत्तेबद्दल विश्वासार्हता वाढण्यास मदत होईल.

अश्वगंधा ही निसर्गाची एक देणगी आहे, पण तिचा वापर करताना खबरदारी घेणे गरजेचे आहे. FSSAI ने पानांवर घातलेली बंदी ही ग्राहकांच्या आरोग्याचे रक्षण करण्यासाठी घेतलेला एक सकारात्मक निर्णय आहे. नैसर्गिक म्हणजे नेहमीच सुरक्षित असे नसते, हे या निर्णयावरून स्पष्ट होते. ग्राहकांनी अश्वगंधा खरेदी करताना ती केवळ मुळांपासून बनवलेली आहे की नाही, हे तपासून पहावे आणि शक्य असल्यास डॉक्टरांच्या सल्ल्यानेच त्याचे सेवन करावे.