हृदयाची लय अचानक बिघडते तेव्हा; एट्रियल फिब्रिलेशन किती धोकादायक?

सामान्य हृदय कसे धडधडते?

मानवी हृदयात चार कप्पे असतात. वरच्या दोन कप्प्यांना एट्रिया, तर खालच्या दोन कप्प्यांना व्हेंट्रिकल्स म्हणतात. सामान्य स्थितीत हृदयाची विद्युत प्रणाली अत्यंत शिस्तबद्ध पद्धतीने काम करते. प्रथम वरचे कप्पे आकुंचन पावतात आणि रक्त खालच्या कप्प्यांकडे ढकलतात. त्यानंतर खालचे कप्पे आकुंचन पावून रक्त संपूर्ण शरीरात पाठवतात.

एट्रियल फिब्रिलेशनमध्ये मात्र वरच्या कप्प्यांमध्ये निर्माण होणारे विद्युत संदेश विस्कळीत होतात. एट्रिया व्यवस्थित आकुंचन पावण्याऐवजी थरथरू लागतात. त्यामुळे हृदयाची गती अनियमित होते आणि अनेकदा ती खूप वाढते.

हृदयशल्यविशारद डॉ. जेरेमी लंडन यांनी या अवस्थेचे वर्णन करताना हृदयाचे वरचे कप्पे “हालचाल करणाऱ्या किड्यांनी भरलेल्या पिशवीसारखे” दिसू शकतात, असे सांगितले आहे. हे वर्णन वैद्यकीय भाषेतील अचूक प्रतिमा नसली, तरी एट्रियाची विस्कळीत आणि असमन्वित हालचाल सामान्य लोकांना समजण्यासाठी ते प्रभावी ठरते.

काहींना लक्षणे जाणवतात, तर काहींना काहीच जाणवत नाही

AFib असलेल्या काही लोकांना हृदयाची धडधड, छातीत फडफड, धाप लागणे, थकवा, चक्कर किंवा व्यायामाची क्षमता कमी झाल्याचे जाणवते. काहींच्या छातीत वेदनाही होऊ शकतात. मात्र अनेक रुग्णांना कोणतीही ठळक लक्षणे नसतात. अशा वेळी नियमित तपासणी, नाडीतील अनियमितता, स्मार्टवॉचवरील इशारा किंवा इलेक्ट्रोकार्डिओग्राममधून हा विकार अचानक समोर येतो. लक्षणे नसली तरी आजार निरुपद्रवी असतोच असे नाही.

रक्ताची गाठ आणि स्ट्रोकचा धोका

एट्रियल फिब्रिलेशन धोकादायक ठरण्याचे सर्वांत महत्त्वाचे कारण म्हणजे स्ट्रोकचा वाढलेला धोका. एट्रिया नीट आकुंचन पावत नसल्याने त्यामध्ये, विशेषतः डाव्या एट्रियमच्या एका लहान कप्प्यासारख्या भागात, रक्त साचू शकते. या साचलेल्या रक्ताची गाठ तयार होण्याची शक्यता वाढते.

ही गाठ रक्तप्रवाहातून मेंदूपर्यंत पोहोचली आणि एखाद्या रक्तवाहिनीत अडवली, तर इस्चेमिक स्ट्रोक येऊ शकतो. त्यातून शरीराच्या एका बाजूला लकवा, बोलण्यात अडथळा, दृष्टी कमी होणे किंवा कायमस्वरूपी अपंगत्व निर्माण होऊ शकते.

मात्र प्रत्येक AFib रुग्णाचा स्ट्रोकचा धोका एकसमान नसतो. वय, उच्च रक्तदाब, मधुमेह, पूर्वीचा स्ट्रोक, हृदयविकार आणि इतर घटकांचा विचार करून डॉक्टर जोखीम मोजतात. त्यानुसार रक्त पातळ करणारी औषधे द्यायची की नाहीत, हे ठरवले जाते.

दीर्घकाळ जलद ठोके आणि हृदय निकामी होण्याचा धोका

AFib मुळे हृदय दीर्घकाळ अतिवेगाने किंवा अनियमितपणे धडधडत राहिल्यास हृदयाचे स्नायू कमकुवत होऊ शकतात. या स्थितीला कधीकधी टॅकीकार्डिया- प्रेरित कार्डिओमायोपॅथी म्हटले जाते.

हृदयाची पंप करण्याची क्षमता कमी झाल्यास धाप लागणे, पाय सूजणे, थकवा आणि फुफ्फुसांत द्रव साचणे अशी हृदयविकाराची लक्षणे निर्माण होऊ शकतात. आधीच हृदयविकार असलेल्या व्यक्तींमध्ये AFib परिस्थिती आणखी गुंतागुंतीची ठरू शकते.

उपचाराची पहिली दिशा: औषधे

एट्रियल फिब्रिलेशनचा उपचार प्रत्येक रुग्णासाठी वेगळा असतो. उपचाराचे तीन प्रमुख उद्देश असतात. हृदयाची गती नियंत्रित करणे, शक्य असल्यास सामान्य लय परत मिळवणे आणि स्ट्रोकचा धोका कमी करणे.
काही औषधे हृदयाचे ठोके कमी करण्यासाठी वापरली जातात. त्यामध्ये बीटा-ब्लॉकर, काही कॅल्शियम-चॅनेल ब्लॉकर किंवा इतर औषधांचा समावेश असू शकतो. काही रुग्णांना हृदयाची सामान्य लय राखण्यासाठी अँटी-अरिदमिक औषधे दिली जातात.

स्ट्रोकचा धोका जास्त असल्यास रक्ताची गाठ होऊ नये म्हणून अँटिकोअग्युलंट औषधे दिली जाऊ शकतात. ही औषधे अत्यंत उपयुक्त असली तरी रक्तस्रावाचा धोका वाढवू शकतात. त्यामुळे ती स्वतःहून सुरू किंवा बंद करणे धोकादायक ठरू शकते.

कार्डिओव्हर्जन: विद्युत धक्क्याने लय पूर्ववत करणे

हृदयाची लय पुन्हा सामान्य करण्यासाठी कार्डिओव्हर्जन केले जाऊ शकते. यात रुग्णाला अल्पकाळ भूल देणारी औषध देऊन छातीवरून नियंत्रित विद्युत धक्का दिला जातो. या धक्क्यामुळे हृदयाची विद्युत प्रणाली पुन्हा नियमित लयीत येण्याची शक्यता असते. प्रक्रिया काही मिनिटांत पूर्ण होऊ शकते; मात्र प्रत्येक रुग्णात तिचा परिणाम कायमस्वरूपी टिकेलच असे नाही. AFib किती दिवसांपासून आहे, हृदयाच्या कप्प्यांचा आकार, इतर हृदयरोग आणि मूलभूत कारणे यावर पुनरावृत्तीचा धोका अवलंबून असतो.

कार्डिओव्हर्जनपूर्वी रक्ताची गाठ नाही याची खात्री करणे किंवा काही काळ रक्त पातळ करणारी औषधे देणे आवश्यक ठरू शकते. कारण लय अचानक पूर्ववत झाल्यावर आधी तयार झालेली गाठ मेंदूकडे जाण्याचा धोका असतो.

कॅथेटर अब्लेशन: चुकीचे विद्युत संकेत थांबवण्याचा प्रयत्न

औषधांनी पुरेसा फायदा होत नसल्यास किंवा काही निवडक रुग्णांत सुरुवातीपासूनच कॅथेटर अब्लेशनचा विचार केला जाऊ शकतो. या प्रक्रियेत रक्तवाहिनीतून एक बारीक नळी हृदयापर्यंत नेली जाते. अनियमित संकेत सुरू करणाऱ्या किंवा वाहून नेणाऱ्या हृदयाच्या अतिसूक्ष्म भागांवर उष्णता किंवा थंडीचा वापर करून विद्युत अडथळे तयार केले जातात.

अनेक AFib प्रकरणांत फुफ्फुसांकडून हृदयात येणाऱ्या रक्तवाहिन्यांच्या आसपासचे भाग उपचाराचे प्रमुख लक्ष्य असतात. अब्लेशनमुळे लक्षणे कमी होऊ शकतात आणि सामान्य लय टिकण्याची शक्यता वाढू शकते. विशेषतः काही लक्षणीय रुग्णांत आणि हृदय निकामी होण्यासोबत AFib असलेल्या निवडक व्यक्तींमध्ये त्याचा मोठा फायदा दिसू शकतो.

तरीही अब्लेशन सर्वांसाठी ‘सर्वोत्तम’ किंवा कायमस्वरूपी इलाज आहे, असे म्हणणे चुकीचे ठरेल. काहींना प्रक्रिया पुन्हा करावी लागू शकते. रक्तस्राव, रक्तवाहिनीची इजा किंवा दुर्मीळ गंभीर गुंतागुंत होऊ शकते. यशस्वी अब्लेशननंतरही स्ट्रोकचा धोका स्वतंत्रपणे तपासावा लागतो आणि रक्त पातळ करणारी औषधे स्वतःहून बंद करता येत नाहीत.

उपचार फक्त तीन प्रक्रियांपुरता मर्यादित नाही

AFib व्यवस्थापनात जीवनशैलीतील बदलही महत्त्वाचे आहेत. वजन नियंत्रण, नियमित शारीरिक हालचाल, उच्च रक्तदाब व मधुमेहाचे नियंत्रण, धूम्रपान बंद करणे, मद्यपान मर्यादित ठेवणे आणि स्लीप अॅपनियावर उपचार करणे यामुळे AFib चे झटके कमी होण्यास मदत होऊ शकते.

अचानक छातीत तीव्र वेदना, बेशुद्धी, तीव्र धाप, चेहरा वाकडा होणे, बोलता न येणे किंवा हात-पायात अचानक अशक्तपणा जाणवल्यास तातडीची वैद्यकीय मदत घ्यावी. ही हृदयविकाराचा झटका किंवा स्ट्रोकची चिन्हे असू शकतात.

एट्रियल फिब्रिलेशन गंभीर आहे; पण योग्य निदान, स्ट्रोक प्रतिबंध आणि वैयक्तिक गरजेनुसार निवडलेल्या उपचारांनी त्यावर प्रभावी नियंत्रण मिळवता येते. उपचाराचा निर्णय सोशल मीडियावरील एका सल्ल्यावर नव्हे, तर हृदयरोगतज्ज्ञांच्या तपासणीवर आधारित असला पाहिजे.

(ही माहिती केवळ जनजागृतीसाठी आहे. ती वैयक्तिक वैद्यकीय निदान किंवा उपचारांचा पर्याय नाही.)

संदर्भसूची

Cheung, C. C., Nattel, S., Macle, L., & Andrade, J. G. (2021). Management of atrial fibrillation in 2021: An updated comparison of current guidelines. Canadian Journal of Cardiology.

Jame, S., & Barnes, G. (2020). Stroke and thromboembolism prevention in atrial fibrillation. Heart, 106(1), 10–17.