Bed Rest vs Active Recovery Joint and Back Pain Relief Physiotherapy: कंबर-गुडघेदुखीसाठी दिवसभर बेडरेस्ट घेताय?; जाणून घ्या विश्रांती की हालचाल, योग्य काय?

शरीरासाठी हानीकारक नेमके काय?

“डॉक्टर, कंबर दुखतेय म्हणून मी चार दिवस अंथरुणावरच आहे. पण अजूनही आराम पडत नाही.”
“गुडघा दुखतोय म्हणून चालणंच बंद केलं आहे. हालचाल केली तर झीज वाढेल ना?”
अशा प्रकारचे प्रश्न फिजिओथेरपी क्लिनिकमध्ये रोजच ऐकायला मिळतात. आपल्या समाजात अजूनही अशी धारणा आहे की “दुखत असेल तर पूर्ण विश्रांती घ्या, हालचाल करू नका.” अनेक कुटुंबांमध्ये एखाद्याला पाठदुखी किंवा गुडघेदुखी झाली की, त्याला दिवसन्‌दिवस अंथरुणावर पडून राहण्याचा सल्ला दिला जातो. पण आधुनिक वैद्यकशास्त्र आणि फिजिओथेरेपी या समजुतीला पूर्णपणे मान्यता देत नाहीत. खरं तर योग्य वेळी विश्रांती आणि योग्य वेळी हालचाल या दोन्ही उपचाराचा महत्त्वाचा भाग आहेत. यापैकी एकाच गोष्टीचा अतिरेक शरीरासाठी हानिकारक ठरू शकतो.

शरीर विश्रांती का मागतं?

आपल्या शरीरात एखादी दुखापत झाली, स्नायूंवर जास्त ताण आला किंवा शस्त्रक्रिया झाली, तर शरीर दुरुस्तीची प्रक्रिया सुरू करतं. या काळात काही प्रमाणात विश्रांती आवश्यक असते. कारण जखमी झालेल्या ऊतींना (Tissues) पुनर्बांधणीसाठी वेळ लागतो. उदाहरणार्थ, घोटा मुरगळल्यानंतर पहिल्या काही दिवसांत सूज, वेदना आणि दाह असतो. त्या काळात धावणं किंवा जास्त ताण देणं योग्य नसतं. मात्र याचा अर्थ असा नाही की अनेक दिवस पूर्णपणे निष्क्रिय राहावं.

पूर्ण बेडरेस्ट नेहमीच योग्य असते का?

पूर्वी कंबरदुखी, मानदुखी किंवा सांधेदुखीसाठी आठवडाभर बेडरेस्ट घेण्याचा सल्ला दिला जात असे. परंतु गेल्या काही दशकांतील संशोधनाने हा दृष्टिकोन बदलला आहे. आता या सगळ्या समस्यांमध्ये दीर्घकाळ बेडरेस्ट घेण्यापेक्षा शक्य तितक्या लवकर नियंत्रित हालचाल सुरू करणं अधिक फायदेशीर असल्याचं दिसून आलं आहे. कारण शरीराला हालचाल न मिळाल्यास त्याचे अनेक दुष्परिणाम होऊ शकतात.

जास्त विश्रांतीचे दुष्परिणाम

आपलं शरीर हालचालीसाठी तयार झालेलं आहे. आपण काही दिवस पूर्णपणे निष्क्रिय राहिलो, तर शरीर लगेच बदलायला सुरुवात करतं.
• स्नायूंची ताकद कमी होऊ लागते.
• सांधे आखडू लागतात.
• सहनशक्ती घटते.
• संतुलन कमी होतं.
• रक्ताभिसरणावर परिणाम होतो.
• थकवा आणि अशक्तपणा वाढतो.
• पुन्हा हालचाल सुरू करणं अधिक कठीण होतं.

यामुळे ज्या विश्रांतीमुळे शरीर बरे होईल असं वाटतं, तीच विश्रांती कधी कधी पुनर्वसन अधिक लांबवते.

हालचाल म्हणजे शरीरासाठी औषध

आधुनिक फिजिओथेरपीमध्ये एक महत्त्वाची संकल्पना आहे, योग्य प्रमाणात केलेली हालचाल अनेक प्रकारे शरीराला मदत करते.

• सांध्यांची हालचाल टिकून राहते.
• स्नायूंना ताकद मिळते.
• रक्तपुरवठा सुधारतो.
• सूज कमी होण्यास मदत होते.
• शरीरातील ऊतींना आवश्यक पोषण मिळतं.
• आत्मविश्वास वाढतो.
• दैनंदिन कामं लवकर सुरू करता येतात.

म्हणूनच अनेक दुखापतींमध्ये योग्य प्रमाणात हालचाल ही उपचाराचाच भाग असते.

मग विश्रांती कधी आवश्यक असते?

याचा अर्थ विश्रांतीची गरजच नसते, असं अजिबात नाही, काही परिस्थितींमध्ये विश्रांती अत्यंत महत्त्वाची असते.

उदाहरणार्थ…

• फ्रॅक्चर झाल्यानंतर
• मोठ्या शस्त्रक्रियेनंतर सुरुवातीच्या काळात
• तीव्र स्नायू किंवा लिगामेंट दुखापतीनंतर
• तीव्र ताप किंवा संसर्ग असताना
• डॉक्टरांनी विशिष्ट कारणासाठी हालचाल मर्यादित ठेवण्याचा सल्ला दिला असल्यास

मात्र या परिस्थितीतही पूर्ण निष्क्रियता हा उद्देश नसतो. योग्य वेळ आल्यावर नियंत्रित हालचाल सुरू करणं आवश्यक असतं.

प्रत्येक वेदना म्हणजे धोक्याची घंटा नसते

अनेक लोकांना असं वाटतं की वेदना जाणवली म्हणजे लगेच थांबलं पाहिजे. प्रत्यक्षात प्रत्येक वेदना म्हणजे गंभीर नुकसान झालं आहे, असं नसतं. उदाहरणार्थ, नवीन व्यायाम सुरू केल्यानंतर दुसऱ्या दिवशी स्नायूंमध्ये हलकं दुखणं जाणवू शकतं. याचा अर्थ स्नायूंना काम मिळालं आहे. अशा वेळी पूर्ण विश्रांतीची गरज नसते. त्याउलट अचानक तीव्र वेदना, सूज, हालचाल न होणं किंवा गंभीर दुखापतीची लक्षणं असतील, तर तज्ज्ञांचा सल्ला घेणं आवश्यक असतं.

“No Pain, No Gain” हा समजही चुकीचा

एका बाजूला पूर्ण विश्रांती चुकीची आहे, तर दुसऱ्या बाजूला वेदना सहन करत सतत व्यायाम करणंही योग्य नाही. काहीजण स्वतःला सतत ढकलतात. “दुखतंय तरी चालेल, व्यायाम थांबवायचा नाही.” हा दृष्टिकोनही दुखापत वाढवू शकतो. म्हणूनच उपचारामध्ये योग्य प्रमाणात भार वाढवत नेणं (Gradual Loading) महत्त्वाचं असतं.

शरीराला ‘लोड’ची गरज असते

आपले स्नायू, हाडं, कंडरा आणि लिगामेंट हे सर्व शरीराला दिलेल्या योग्य ताणाला प्रतिसाद देतात.
व्यायामामध्ये हळूहळू वाढवलेला भार त्यांना अधिक सक्षम बनवतो. आपण प्रत्येक वेदनेनंतर हालचाल बंद केली, तर शरीराला मजबूत होण्याची संधीच मिळत नाही. म्हणूनच पुनर्वसनामध्ये योग्य प्रमाणात हालचाल, ताकद वाढवणारे व्यायाम आणि कार्यक्षमतेनुसार भार वाढवणं महत्त्वाचं असतं.

फिजिओथेरपीची भूमिका

फिजिओथेरपिस्ट फक्त वेदना कमी करण्याचं काम करत नाही. तर ते व्यक्तीची समस्या, दुखापतीचा टप्पा, स्नायूंची ताकद, हालचालींची क्षमता, व्यवसाय आणि दैनंदिन गरजा यांचं मूल्यमापन करतात. त्यानुसार ते ठरवतात की,

• किती विश्रांती आवश्यक आहे?
• कोणत्या हालचाली सुरक्षित आहेत?
• व्यायाम कधी सुरू करायचा?
• भार किती वाढवायचा?
• व्यक्तीला पुन्हा दैनंदिन जीवनात कधी आणि कसं परत आणायचं?

यामुळे उपचार सुरक्षित आणि परिणामकारक होतात.

विश्रांती म्हणजे फक्त अंथरुणावर पडून राहणं नाही

अनेकांना विश्रांती म्हणजे काहीही न करणं असं वाटतं, पण शरीराला विश्रांती मिळण्याचे अनेक मार्ग आहेत.

• पुरेशी आणि गुणवत्तापूर्ण झोप
• व्यायामानंतर Recovery Time
• कामाच्या दरम्यान छोटे हालचालीचे ब्रेक
• मानसिक ताण कमी करणाऱ्या सवयी
• एका स्थितीत जास्त वेळ न राहणं
  यामुळे शरीराची पुनर्बांधणी अधिक चांगल्या प्रकारे होते.

विश्रांती आणि हालचाल दोन्हींची गरज

शरीराला विश्रांती आणि हालचाल या दोन्हींची गरज असते. दुखापतीच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात काही प्रमाणात विश्रांती आवश्यक असली, तरी बहुतेक परिस्थितींमध्ये दीर्घकाळ बेडरेस्ट घेणं शरीरासाठी फायदेशीर नसतं. त्याचप्रमाणे वेदना असूनही शरीरावर अति ताण देणंही योग्य नाही. योग्य वेळी योग्य प्रमाणात विश्रांती आणि योग्य वेळी नियंत्रित हालचाल यामध्येच उपचाराचं खरं विज्ञान दडलं आहे.

शरीराचे संकेत समजून घ्या

लक्षात ठेवा, विश्रांती शरीराची दुरुस्ती करते; पण हालचाल शरीराला पुन्हा सक्षम बनवते. उपचाराचं अंतिम उद्दिष्ट फक्त वेदना कमी करणं नसून, व्यक्तीला पुन्हा आत्मविश्वासाने चालता, काम करता आणि सक्रिय जीवन जगता येणं हे आहे. म्हणूनच वेदना झाल्यावर स्वतःहून दिवसन्‌दिवस अंथरुणावर पडून राहू नका किंवा वेदनांकडे पूर्णपणे दुर्लक्षही करू नका. योग्य वैद्यकीय सल्ला घ्या, शरीराचे संकेत समजून घ्या आणि विश्रांती व हालचाल यांचा योग्य समतोल साधा. हेच निरोगी, सक्षम आणि सक्रिय आयुष्याचं खरं रहस्य आहे.