१८५७ साली ‘त्या’ एका हुकुमाने इतिहास बदलला; बहादुरशाह जफर यांनी बकरी ईदला गोहत्या का रोखली होती?

गायीचा बळी अनिवार्य नाही

सरकारच्या या निर्णयाला आव्हान देणाऱ्या काही याचिकांवर सुनावणी करताना कलकत्ता उच्च न्यायालयानेही या सरकारी आदेशाला स्थगिती देण्यास स्पष्ट नकार दिला. न्यायालयाने यावर सुनावणी करताना एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण निरीक्षण नोंदवले, “गायीचा बळी देणे हा इस्लाम धर्म किंवा बकरी ईद सणाचा कोणताही अनिवार्य (essential) भाग नाही.” न्यायालयाच्या या भूमिकेमुळे राज्य सरकारच्या निर्णयाला कायदेशीर बळ मिळाले असून, यंदाची बकरी ईद कडक नियमांच्या सावटाखाली पार पडणार असल्याचे स्पष्ट झाले आहे. (पश्चिम बंगालमध्ये गाय किंवा बैलांच्या कत्तलीवर पूर्ण बंदी नाही, पण त्यासाठी १९५० चा एक कडक कायदा आहे. या कायद्यानुसार, जर ते जनावर १४ वर्षांपेक्षा जास्त वयाचे असेल किंवा ते कोणत्याही कामासाठी कायमचे निरुपयोगी झाले असेल आणि डॉक्टरांनी तसे प्रमाणपत्र दिले असेल, तरच त्याची कत्तल करता येऊ शकते.) या आदेशाचे उल्लंघन करणाऱ्यांवर प्रशासनाकडून कठोर कारवाई केली जाण्याची शक्यता आहे. या सर्व पार्श्वभूमीवर इतिहासातील एका मुघल बादशहाने केलेल्या गोहत्या बंदीचा घेतलेला हा आढावा.

उठावाचा १८५७ चा जुलै महिना..

१८५७ चा जुलै महिना… दिल्लीच्या हवेत धुराचा वास होता, रस्त्यांवर अस्वस्थता होती आणि लाल किल्ल्याच्या भिंतींवर इतिहासाची शेवटची सावली पडली होती. ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीविरुद्ध उठाव पेटला होता. मीरठहून आलेल्या बंडखोर शिपायांनी दिल्ली गाठली आणि वृद्ध मुघल सम्राट बहादुरशाह जफर यांना हिंदुस्तानचा प्रतिकात्मक बादशहा म्हणून घोषित केले. बहादुरशाह जफर यांच्या हातात प्रत्यक्ष सत्ता नव्हती; पण त्यांच्या नावाला लोकमान्यता होती. त्यामुळे १८५७ चा उठाव केवळ सैनिकी बंड राहिले नाही, तर तो इंग्रजांविरुद्ध हिंदू-मुस्लिम एकत्र येण्याचा मोठा क्षण ठरला (Ahmed, S. 2015)

समाजात फूट पाडणे अधिक सोपे

याच काळात ईद-उल-अजहा जवळ येत होती. दिल्लीमध्ये हिंदू आणि मुस्लिम दोन्ही समाज मोठ्या संख्येने राहत होते. उठावातील अनेक सैनिक हिंदू-मुस्लिम अशा दोन्ही समाजाचे होते आणि दोघेही इंग्रजांविरुद्ध एकाच छावणीत उभे होते. ब्रिटिशांना ही एकजूट धोकादायक वाटत होती. कारण तलवारीच्या बळावर जिंकण्यापेक्षा समाजात फूट पाडणे अधिक सोपे असते. काही ऐतिहासिक नोंदी आणि नंतरच्या संशोधनानुसार, ईदच्या दिवशी गायींची कत्तल घडवून आणून दिल्लीमध्ये धार्मिक तणाव निर्माण करण्याचा धोका बंडखोर नेतृत्वाला जाणवत होता (Wagner, K. A. 2010).

आपण एकमेकांविरुद्ध नाही

बहादुरशाह जफर यांनी हा धोका ओळखला. त्यांनी २९ जुलै १८५७ च्या आसपास गोहत्या आणि गोबळीवर बंदी घालणारा शाही हुकूम जारी केला, अशी नोंद संशोधक नाझिया परवीन यांच्या दिल्लीवरील संशोधनात केली आहे. त्या म्हणतात, १८५७ साली बहादुरशाह यांनी गोहत्येवर पूर्ण बंदी घातली होती आणि हा निर्णय दिल्लीतील सामुदायिक संतुलन टिकवण्यासाठी महत्त्वाचा होता (Parveen, N. 2016). हा हुकूम फक्त धार्मिक आदेश नव्हता; तो एक राजकीय निर्णय होता. यातून “आपण एकमेकांविरुद्ध नाही; आपण परकीय सत्तेविरुद्ध आहोत.” असा स्पष्ट संदेश देण्यात आला होता.

खरी कुर्बानी इंग्रजांच्या गुलामीविरुद्ध

लाल किल्ल्यातील त्या वृद्ध बादशहाला कदाचित जाणले असेल की, दिल्ली वाचवायची असेल तर प्रथम दिल्लीची मने वाचवावी लागतील. गायीबद्दल हिंदू समाजाच्या भावना त्याला माहीत होत्या. ईदच्या दिवशी कुर्बानी ही मुस्लिम धार्मिक परंपरेचा भाग होती. अशा वेळी एका धर्माची भावना दुसऱ्यावर लादण्याऐवजी, जफरांनी सामायिक संघर्षाचा मार्ग निवडला. “खरी कुर्बानी इंग्रजांच्या गुलामीविरुद्ध आहे,” असा भाव त्यांच्या निर्णयामागे दिसतो. काही लोकप्रिय आणि ऐतिहासिक कथनांमध्ये असेही म्हटले जाते की, त्यांनी दिल्लीतील नागरिकांना त्या ईदला कोणत्याही प्रकारचा वाद निर्माण होणार नाही याची काळजी घेण्याचे आवाहन केले (Parveen, N. 2021).

निर्णयाची अंमलबजावणी

या निर्णयाची अंमलबजावणीही तितकीच महत्त्वाची होती. दिल्लीच्या कोतवालांना मुस्लिमांच्या ताब्यातील गायींची नोंद घेण्यास सांगण्यात आले आणि गुप्तपणे गोहत्या होऊ नये म्हणून खबरदारी घेण्यात आली, असे अनेक कथनांत सांगितले जाते. बरेलीहून आलेले बख्त खान हे त्या काळात उठाव करणाऱ्या सैन्याचे महत्त्वाचे नेते होते. त्यांच्या नेतृत्वाखाली शिस्त आणण्याचा प्रयत्न झाला. काही नोंदींमध्ये गायीची हत्या करणाऱ्याविरुद्ध कठोर लष्करी कारवाईचा इशारा देण्यात आल्याचे उल्लेख येतात (Sen, S. N. 1957).

दिल्लीच्या गंगा-जमुनी संस्कृतीचे प्रतिनिधी

बहादुरशाह जफर कोण होते, हे समजले तर या निर्णयाचे महत्त्व अधिक स्पष्ट होते. ते आक्रमक सेनानी नव्हते. ते कवी होते, सूफी धर्माला मानणारे होते आणि दिल्लीच्या गंगा-जमुनी संस्कृतीचे प्रतिनिधी होते. त्यांच्या दरबारात मिर्झा गालिब, झौक आणि इतर उर्दू कवींची परंपरा होती. अकबरापासून पुढे येणाऱ्या मुघल परंपरेत काही काळ हिंदू-मुस्लिम सांस्कृतिक सहजीवनाचा आदर्श दिसतो. जफरांच्या काळात मुघल सत्ता जवळजवळ संपुष्टात आली होती, पण सांस्कृतिक स्मृती अजून जिवंत होती.

बादशहा पण सत्ता नाही

१८५७ मधील दिल्लीचा उठाव एका विरोधाभासाने भरलेला होता. लोकांनी जफरांना बादशहा मानले, पण जफरांकडे खजिना नव्हता. सैनिकांनी त्यांना नेता केले, पण सैन्यात एकसंध शिस्त नव्हती. शहरात स्वातंत्र्याची आशा होती, पण अन्नटंचाई, अफवा आणि भीतीही होती. विल्यम डॅलरिंपल यांनी The Last Mughal मध्ये दिल्लीतील या गोंधळाचे तपशीलवार चित्रण केले आहे. त्यांच्या अभ्यासातून दिसते की जफर हे पूर्ण नियंत्रण असलेले शासक नव्हते, पण ते उठावाचे नैतिक प्रतीक झाले होते (Dalrymple, W. 2006).

युद्धनीतीचा भाग

याच नैतिक प्रतिकत्वामुळे गोहत्या-बंदीचा निर्णय मोठा ठरतो. हा निर्णय एका वृद्ध, दुर्बल बादशहाने घेतलेला असला तरी त्यातून संकटातील नेतृत्व दिसते. जफरांना माहीत होते की, हिंदू-मुस्लिम फूट पडली तर इंग्रजांना दिल्ली जिंकणे सोपे होईल. म्हणून त्यांनी धार्मिक संवेदनशीलता ओळखून सामुदायिक शांततेला प्राधान्य दिले. हे फक्त भावनिक पाऊल नव्हते; ते युद्धनीतिचा भाग होते. समाजातील एकता टिकवणे हे तोफखान्याइतकेच महत्त्वाचे असते, हे त्यांनी ओळखले.

या निर्णयाचा प्रभाव दिल्लीपुरता मर्यादित राहिला नाही. १८५७ च्या उठावात उत्तर भारतातील इतर काही बंडखोर केंद्रांमध्येही हिंदू भावनांचा विचार करून गोहत्येवर बंदी घालण्याचे किंवा अशा प्रकारची खबरदारी घेण्याचे उल्लेख आढळतात. रोहिलखंडातील खान बहादुर खान यांच्या प्रशासनाबाबतही असे संदर्भ दिले जातात. यावरून १८५७ मधील अनेक नेत्यांना हे समजले होते की, इंग्रजांविरुद्धचा संघर्ष केवळ तलवारीने लढता येणार नाही; तो विश्वास, सन्मान आणि परस्पर आदरावरही उभा राहणार आहे (Mukherjee, R. 2002).

ऐतिहासिक आधार असलेली लोकप्रिय कथा

परंतु इतिहासाकडे पाहताना एक सावधपणा आवश्यक आहे. आज सोशल मीडियावर या घटनेबद्दल अनेक रंगवलेल्या गोष्टी फिरतात. काही कथांमध्ये जफरांचे संवाद, ब्रिटिश एजंटांचा कट, बख्त खानची शिक्षा किंवा कोतवालीतील व्यवस्था अतिशय नाट्यमय पद्धतीने सांगितली जाते. इतिहासकारांच्या दृष्टीने मुख्य दावा १८५७ साली जफरांनी गोहत्या रोखण्याचा आदेश दिला हा अभ्यासांमध्ये दिसतो; पण प्रत्येक लोकप्रिय तपशील शब्दशः सिद्ध झाला आहे असे म्हणता येत नाही. म्हणून या कथेला “ऐतिहासिक आधार असलेली लोकप्रिय कथा” म्हणून मांडणे योग्य ठरते (Ahmad, Z. 2018).

दो गज़ ज़मीन भी न मिली कू-ए-यार में

शेवटी दिल्ली पडली. सप्टेंबर १८५७ मध्ये ब्रिटिशांनी शहर पुन्हा ताब्यात घेतले. भयंकर सूड उगवला गेला.बहादुरशाह जफरांना हुमायूनच्या मकबऱ्यातून पकडण्यात आले. त्यांच्या मुलांची हत्या करण्यात आली. लाल किल्ल्यात त्यांच्यावर खटला चालवला गेला आणि त्यांना रंगूनला हद्दपार करण्यात आले. ७ नोव्हेंबर १८६२ रोजी ते परक्या भूमीत मरण पावले. त्यांचा प्रसिद्ध शेर “दो गज़ ज़मीन भी न मिली कू-ए-यार में” पराभवाचे प्रतीक ठरला (Metcalf, T. R. 1965).